دکانوس‌های مصری در جهان اسلام

انتقال دکانوس‌ها در جهان اسلام

هنگامی که معابد مصری بسته شدند، سی‌وشش دکانوس در قالب تصویرهایی در کتاب‌ها بر جای ماندند. فهرست‌های تصویر یونانی از ایران ساسانی و هند گذشتند، در قرن نهم در بغداد در «المدخل الکبیر» ابومعشر دوباره به هم رسیدند، در «پیکاتریکس» به دستور ساخت طلسم بدل شدند و در طلیطله و دربار آلفونسوی دهم به لاتین و کاستیلی درآمدند.

مجموعه تصویر برای هر دکانوس
3
وجه، هر یک با خداوندی سیاره‌ای
36
ترجمه «پیکاتریکس» به کاستیلی
1256

مرحله‌های انتقال

دکانوس‌ها هنگامی به طالع‌بینی عربی رسیدند که پیش‌تر دو بار ترجمه شده بودند، از یونانی به فارسی میانه و به سنسکریت. این کارت‌ها تصویرها و فرمانروایان را در هر منزل این راه دنبال می‌کنند، تا ترکیب ابومعشر، دستنامه‌های جادوگران و روایت‌های لاتین و کاستیلی.

🏺

فهرست‌های تصویر یونانی

مصر رومی قرن یکم پیش از میلاد تا قرن یکم میلادی

نقطه آغاز یونانی است. تئوکر بابلی برای هر دکانوس پیکره‌های صورت‌های فلکی‌ای را که همراه آن طلوع می‌کردند، یعنی «پاراناتلونتا»، فهرست کرد و به خود دکانوس‌ها هم صورت‌هایی تصویری داد. همین فهرست‌ها، و نه ساعت‌های ستاره‌ای مصری، چیزی بودند که سنت‌های بعدی عربی، ایرانی و هندی رونویسی و بازپردازی کردند.

🦁

منزل ایرانی

ایران ساسانی قرن سوم تا ششم

دانشوران ساسانی کتاب‌های طالع‌بینی یونانی را به فارسی میانه ترجمه کردند و به احتمال بسیار فهرست تئوکر هم در میان آن‌ها بود. تصویرها در این راه دگرگون شدند و جامه ایرانی و نشانه‌های تازه یافتند. نویسندگان عرب‌زبان بعدها حاصل را «مجموعه ایرانی» خواندند و آن را مرجعی مستقل در کنار مرجع یونانی دانستند.

🪷

درکانه‌های هندی

هند غربی قرن دوم تا ششم

طالع‌بینی هندی دکانوس‌ها را از دستنامه‌های یونانی در قالب «درکانه» گرفت، واژه‌ای وام‌گرفته از «دکانوس» یونانی. «یوناجاتکه» و بعدها وراهمیهیره برای هر یک پیکره‌ای وصف می‌کنند، مانند مردی سیه‌چرده و مسلح برای نخستین وجه حمل. فرمانروایانشان از مثلثه پیروی می‌کنند، قاعده‌ای جز قاعده یونانی.

📖

«المدخل الکبیر» ابومعشر

بغداد قرن نهم

درآمد دانشنامه‌وار ابومعشر بر طالع‌بینی، که در قرن نهم در بغداد نوشته شد، هر آنچه را در آن زمان درباره برج‌ها دانسته می‌شد، از جمله شرحی کامل از دکانوس‌ها، گرد آورد. این کتاب پرخواننده‌ترین دستنامه طالع‌بینی عربی در اروپای سده‌های میانه و مجرای اصلی تصویرهای دکانوسی بود.

🧭

سه آسمان برای هر دکانوس

بغداد قرن نهم

ابومعشر برای هر یک از سی‌وشش دکانوس آنچه را ایرانیان، هندیان و یونانیان در آنجا در حال طلوع می‌دیدند فهرست کرد. این سه مجموعه کمتر با هم می‌خوانند؛ سه نسل رونویسی از یک منبع هلنیستی‌اند. ابومعشر آن‌ها را کنار هم نگاه داشت و به زور در یک تصویر نریخت.

🪞

وجوه و خداوندانشان

طالع‌بینی عربی از قرن نهم به بعد

طالع‌بینان عرب‌زبان هر دکانوس را «وجه» نامیدند و به آن خداوند سیاره‌ای طرح هلنیستی را دادند، به ترتیب نزولی کلدانی و با آغاز از مریخ در ابتدای حمل. وجه کوچک‌ترینِ پنج حظ ذاتی شد، پس از خانه، شرف، مثلثه و حد.

📐

بیرونی طرح‌ها را از هم جدا می‌کند

غزنین ۱۰۲۹

«التفهیم لاوائل صناعة التنجیم» بیرونی وجوه را با خداوندان کلدانی‌شان شرح می‌دهد و یادآوری می‌کند که هندیان برج‌ها را به همین شیوه بخش می‌کنند، اما فرمانروایان را به گونه‌ای دیگر می‌سپارند. این بیانی روشن از دو نظام رقیب است که طالع‌بینان هنوز میانشان دست به انتخاب می‌زنند.

🔮

پیکاتریکس

اندلس قرن دهم تا یازدهم

«غایة الحکیم» (هدف حکیم)، که در لاتین به «پیکاتریکس» شناخته می‌شود، دستنامه‌ای در جادوی ستاره‌ای است که در اندلس گردآوری شد. در میان تصویرهای سیاره‌ای و قمری، برای هر یک از سی‌وشش وجه پیکره‌ای آماده حکاکی همراه با نیروهایی که آن وجه بر آن‌ها فرمان می‌راند فهرست می‌کند.

💍

از تصویر تا طلسم

جادوی اسلامی از قرن دهم به بعد

در متون جادویی، تصویر دکانوس الگویی کاربردی بود. پیکره‌ای که در لحظه‌ای که آسمان یار بود بر سنگ یا فلز درست کنده می‌شد، قرار بود خاصیت وجه خود را فرود آورد. فهرست‌های تصویر طالع‌بینان به برگه‌های طرح طلسم‌سازان بدل شدند.

🖋️

به لاتین

طلیطله و دره ابرو قرن دوازدهم

«المدخل الکبیر» در کمتر از یک دهه دو بار به لاتین برگردانده شد: به دست یوحنای اشبیلی در ۱۱۳۳ و در روایتی کوتاه‌شده به دست هرمان کارینتیایی در ۱۱۴۰. درآمد کوتاه‌تر قبیصی، با جدول وجوهش، از پی آن آمد و کتاب درسی دانشگاه‌ها شد.

👑

دربار آلفونسو

کاستیل قرن سیزدهم

در روزگار آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیل، «پیکاتریکس» در ۱۲۵۶ به کاستیلی و از آنجا به لاتین ترجمه شد. جواهرنامه‌های شاه، که آن‌ها نیز برگرفته از منابع عربی بودند، سنگ‌ها را به برج‌ها و بخش‌هایشان پیوند می‌دهند، پس دکانوس‌ها هم‌زمان در قالب تصویر و در قالب گوهر به جادوی اروپایی راه یافتند.

✡️

پل عبری

پروانس و پادووا قرن دوازدهم تا سیزدهم

«آغاز حکمت» ابراهیم ابن عزرا، که در میانه قرن دوازدهم به عبری نوشته شد، تصویرهای دکانوسی ابومعشر را تکرار می‌کند. این کتاب به فرانسوی و سپس به دست پیترو د آبانو در پادووا به لاتین ترجمه شد و راه دومی گشود که تصویرها از آن به خوانندگان و نقاشان ایتالیایی رسیدند.

گردآورندگان، مترجمان و ویراستاران

طالع‌بینانی که تصویرهای دکانوسی را به عربی گرد آوردند، مترجمانی که آن‌ها را به لاتین، کاستیلی و عبری بردند، و پژوهشگران امروزی که تصویرها را تا مصر دنبال کردند.

ابومعشر بلخی

۷۸۷–۸۸۶ بلخ و بغداد

طالع‌بینی از خراسان که «المدخل الکبیر» او تصویرهای ایرانی، هندی و یونانی هر سی‌وشش دکانوس را نگاه داشت و در دو روایت لاتین مرجع معیار اروپای سده‌های میانه درباره آن‌ها شد.

قبیصی

درگذشته ۹۶۷ حلب

طالع‌بینی در دربار سیف‌الدوله که درآمد فشرده‌اش، که در لاتین به نام «آلکابیتیوس» شناخته می‌شود، وجوه و خداوندانشان را فهرست کرد و قرن‌ها در دانشگاه‌های اروپا تدریس شد.

ابوریحان بیرونی

۹۷۳ تا حدود ۱۰۵۰ خوارزم و غزنین

دانشمند نجوم، هندشناسی و گاه‌شماری که «التفهیم» او (۱۰۲۹) وجوه را شرح می‌دهد و شیوه‌های یونانی و هندی سپردن فرمانروایان دکانوسی را با هم مقایسه می‌کند.

نویسنده «پیکاتریکس»

قرن دهم تا یازدهم اندلس

او را دیرزمانی همان مسلمه مجریطی، منجم قرطبی، می‌دانستند، انتسابی که اکنون رد شده است؛ برخی پژوهشگران اخیر مسلمه بن قاسم قرطبی از قرن دهم را پیشنهاد می‌کنند. هر که بود، تصویرهای وجوه را در دستنامه‌ای جادویی گرد آورد.

یوحنای اشبیلی

شکوفایی در دهه‌های ۱۱۳۰ و ۱۱۴۰ طلیطله

مترجم طالع‌بینی عربی به لاتین که روایت کامل او از «المدخل الکبیر»، به پایان‌رسیده در ۱۱۳۳، و ترجمه‌اش از قبیصی، وجوه و تصویرهایشان را به خوانندگان لاتین‌زبان رساند.

هرمان کارینتیایی

حدود ۱۱۰۰ تا پس از ۱۱۴۳ اسپانیا و جنوب فرانسه

مترجمی که در ۱۱۴۰ روایتی کوتاه‌شده از «المدخل الکبیر» به لاتین فراهم آورد. همین روایت او بود که در ۱۴۸۹ در آوگسبورگ با تصویرهای باسمه‌ای (گراور چوبی) از پیکره‌های دکانوسی به چاپ رسید.

ابراهیم ابن عزرا

حدود ۱۰۸۹ تا حدود ۱۱۶۷ اسپانیا، ایتالیا و فرانسه

شاعر، مفسر کتاب مقدس و طالع‌بینی که «آغاز حکمت» عبری او تصویرهای دکانوسی ابومعشر را تکرار می‌کند و از راه پیترو د آبانو به خوانندگان لاتین‌زبان رسید.

آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیل

۱۲۲۱–۱۲۸۴ طلیطله و اشبیلیه

پادشاهی که مترجمانش «پیکاتریکس»، جواهرنامه‌های ستاره‌ای و «زیج آلفونسی» را به کاستیلی برگرداندند؛ بزرگ‌ترین انتقال یکجای دانش ستاره‌ای عربی به یک زبان بومی اروپایی.

فرانتس بول

۱۸۶۷–۱۹۲۴ هایدلبرگ

پژوهشگر ادبیات کلاسیک که «اسفایرا» (۱۹۰۳) او متن‌های تئوکر را ویراست و نشان داد سه مجموعه تصویر ابومعشر از یک اصل یونانی برآمده‌اند؛ نتیجه‌ای که واربورگ بر آن بنا کرد.

دیوید پینگری

۱۹۳۳–۲۰۰۵ دانشگاه براون

تاریخ‌نگار علوم دقیقه که «یوناجاتکه» و «پیکاتریکس» لاتین را ویراست و پیکره‌های درکانه هندی را تا تصویرهای دکانوسی یونانی-مصری دنبال کرد.

دکانوس‌ها چگونه از مصر جان به در بردند

در اواخر دوران باستان دکانوس‌ها دو زندگی داشتند. در معابد خدایانی با نام و نیایشگاه بودند؛ در طالع‌بینی یونانی وجوه ده‌درجه‌ای برج‌های زودیاک بودند، هر یک با فرمانروایی سیاره‌ای و تصویری. با بسته شدن معابد زندگی نخست پایان یافت و زندگی دوم در کتاب‌ها ادامه پیدا کرد. هر آنچه جهان سده‌های میانه درباره دکانوس‌ها می‌دانست از همین کتاب‌ها می‌آمد و تقریباً هیچ‌یک مستقیم از یونانی نمی‌آمد. راه از فارسی میانه و سنسکریت می‌گذشت، سپس به عربی و از آنجا به لاتین، کاستیلی و عبری می‌رسید. در هر منزل تصویرها رونویسی می‌شدند، بد خوانده و از نو کشیده می‌شدند و معناهایی تازه می‌یافتند، و ساعت ستاره‌ای مصری به مجموعه‌ای از طرح‌های طلسم بدل شد که هیچ‌یک از به‌کاربرندگانش خاستگاه آن را نمی‌دید.

تصویرهای تئوکر

منبع کلیدی نویسنده‌ای یونانی است، تئوکر بابلی، که احتمالاً در حدود آغاز تاریخ میلادی می‌نوشت. بابلِ او شهر دژی نزدیک قاهره امروزی بود، نه شهر بین‌النهرینی. تئوکر برج به برج و دکانوس به دکانوس صورت‌های فلکی‌ای را که همراه هر بخش زودیاک طلوع می‌کردند، یعنی «پاراناتلونتا»، وصف کرد و پیکره‌های ستاره‌ای مصری، یونانی و بابلی را با هم به کار گرفت. برخی از این پیکره‌ها به هیچ صورت فلکی‌ای که منجمی یونانی بشناسد تعلق ندارند؛ این‌ها همان چیزی‌اند که «کره بیگانه» (sphaera barbarica) خوانده می‌شود. فهرست تئوکر به هر دکانوس انبوهی از تصویرها داد و رونویسی، کوتاه کردن و بازپردازی‌اش آسان بود. درست همین بر سرش آمد.

از راه ایران و هند

در روزگار شاهان ساسانی کتاب‌های طالع‌بینی یونانی به فارسی میانه ترجمه شد و به احتمال بسیار فهرست تئوکر هم در میان آن‌ها بود. تصویرها در این راه جزئیاتی ایرانی به خود گرفتند. نویسندگان عرب‌زبان بعدها این روایت ایرانی را مرجعی جداگانه دانستند. شاخه دوم رو به شرق رفت. دستنامه‌های یونانی در نخستین قرن‌های میلادی به هند غربی رسیدند و «یوناجاتکه»، به‌نظم‌درآوردهٔ سنسکریتِ اثری یونانی، به هر دکانوس پیکره‌ای می‌دهد. واژه سنسکریت برای دکانوس، «درکانه»، از «دکانوس» یونانی وام گرفته شده است. دستنامه وراهمیهیره در قرن ششم این پیکره‌ها را تکرار می‌کند. برای نمونه، وجه نخست حمل مردی سیه‌چرده و تندخو با چشمانی سرخ‌فام است که پارچه‌ای سپید به کمر بسته و تبری در دست دارد. دیوید پینگری، که «یوناجاتکه» را ویراست، استدلال کرد که چنین پیکره‌هایی به تصویرهای دکانوسی یونانی-مصری بازمی‌گردند که برای مخاطبی هندی بازپردازی شده بودند.

«المدخل الکبیر» ابومعشر

ابومعشر از بلخ در خراسان برخاست و در بغداد کار کرد و در آنجا «المدخل الکبیر الی علم احکام النجوم» را در میانه قرن نهم نوشت. این کتاب شرحی نظام‌مند از برج‌ها و بخش‌های آن‌هاست و به تفصیل به دکانوس‌ها می‌پردازد. ابومعشر برای هر یک از سی‌وشش دکانوس سه وصف آورد: آنچه ایرانیان می‌گفتند در آنجا طلوع می‌کند، آنچه هندیان می‌گفتند و آنچه یونانیان می‌گفتند. او نکوشید آن‌ها را با هم سازگار کند. مجموعه‌های ایرانی و یونانی انبوهی از پیکره‌هایی را که طلوع می‌کنند فهرست می‌کنند؛ مجموعه هندی برای هر دکانوس یک پیکره چیره به دست می‌دهد که به درکانه‌های وراهمیهیره نزدیک است. در ۱۹۰۳ فرانتس بول، پژوهشگر ادبیات کلاسیک، نشان داد که هر سه از همان مواد هلنیستی، به‌ویژه تئوکر، و پس از قرن‌ها رونویسی جداگانه برآمده‌اند. ابومعشر ندانسته یک متن را در سه ترجمه کنار هم نهاده بود.

واژه‌هایی برای دکانوس

نام‌های دگرگون‌شونده دکانوس سفر آن را ثبت کرده‌اند. یونانیان این سی‌وشش را «دکانوی»، یعنی «ده‌تایی‌ها»، می‌نامیدند، به سبب هفته‌های ده‌روزه گاه‌شماری مصری، و طالع‌بینان هر یک را، از هنگامی که به بخشی ده‌درجه‌ای از یک برج بدل شد، «پروسوپون» یعنی «چهره» هم می‌خواندند. سنسکریت واژه یونانی را در قالب «درکانه» وام گرفت. نویسندگان عرب‌زبان مفهوم یونانی را ترجمه کردند، نه آوای آن را، و هر بخش را «وجه» نامیدند، در حالی که بیرونی هنگام وصف دکانوس‌های هندی صورت وام‌گرفته «دریجان» را به کار برد. لاتین کاربرد عربی را در قالب facies بازگرفت و متون لاتین سده‌های میانه facies و decanus را کنار هم به کار می‌برند. هر زبان ردی از این راه را نگاه داشت: صورت‌های سنسکریت و عربی واژه «دکانوس» به یونانی بازمی‌گردند، و واژه «وجه» در عربی و لاتین به وجوه هلنیستی برج‌ها.

وجه در مقام حظ

طالع‌بینی عربی به دکانوس نامی فنی داد، «وجه» (جمع آن «وجوه»)، و جایگاهی ثابت در آموزه حظوظ سیارات. سیاره در برج خود، در شرف خود، در مثلثه خود، در حد خود و سرانجام در وجه خود نیرومند است. وجه ضعیف‌ترینِ این پنج است و نظام‌های امتیازدهی بعدی سده‌های میانه کمترین امتیاز را به آن دادند. خداوند سیاره‌ای هر وجه همان بود که طالع‌بینان هلنیستی سپرده بودند: هفت سیاره به ترتیب نزولی کلدانی، زحل، مشتری، مریخ، خورشید، زهره، عطارد و ماه، با آغاز از مریخ در وجه نخست حمل و گردش در سراسر زودیاک. اگر سی‌وشش وجه میان هفت سیاره بخش شود یکی می‌ماند، پس مریخ هم بر وجه آخر حوت و هم بر وجه نخست حمل فرمان می‌راند. کتاب‌های درسی عربی، مانند کتاب قبیصی، این رشته را در قالب جدول آوردند و به همین صورت به دست هر دانشجوی لاتین‌زبان طالع‌بینی رسید.

دو راه برای فرمانروایی بر یک وجه

طالع‌بینان هندی برج را به همین شیوه بخش می‌کردند، اما فرمانروایان را بر پایه مثلثه می‌دادند. وجه نخست از آنِ خداوند خود برج است، دومی از آنِ خداوند برج بعدیِ همان عنصر و سومی از آنِ خداوند آخرین برج آن عنصر. بیرونی، که نجوم هندی را از نزدیک می‌شناخت، هر دو نظام را در «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم»، نوشته‌شده در ۱۰۲۹، شرح داد. این تفاوت اهمیت دارد، چون هر دو نظام هنوز به کار می‌روند. ترتیب کلدانی در سنت غربی و در انتساب‌های تاروتی گلدن داون بر جای ماند؛ ترتیب مثلثه در بخش بزرگی از طالع‌بینی عامه‌پسند امروزی دیده می‌شود.

وجه خداوند کلدانی (وجه) خداوند هندی (مثلثه)
حمل ۰–۱۰° مریخ مریخ
حمل ۱۰–۲۰° خورشید خورشید
حمل ۲۰–۳۰° زهره مشتری
ثور ۰–۱۰° عطارد زهره
ثور ۱۰–۲۰° ماه عطارد
ثور ۲۰–۳۰° زحل زحل
جوزا ۰–۱۰° مشتری عطارد
جوزا ۱۰–۲۰° مریخ زهره
جوزا ۲۰–۳۰° خورشید زحل

پیکاتریکس

«غایة الحکیم» (هدف حکیم) دستنامه‌ای بزرگ در جادوی ستاره‌ای است که در اندلس گردآوری شد. این کتاب دیرزمانی به مسلمه مجریطی، منجم قرطبی که حدود ۱۰۰۷ درگذشت، نسبت داده می‌شد؛ این انتساب اکنون رد شده است. اثر را معمولاً از قرن یازدهم می‌دانند، هرچند برخی پژوهشگران اخیر آن را به مسلمه بن قاسم قرطبی، از مردم قرطبه در قرن دهم، نسبت می‌دهند. منابعش افزون بر طالع‌بینان، مواد صابئی، هرمسی و هندی را در بر می‌گیرد. در میان فهرست‌های تصویرهای سیاره‌ای و قمری‌اش، برای هر یک از سی‌وشش وجه پیکره‌ای همراه با آنچه آن وجه بر آن فرمان می‌راند آمده است. تصویرها بیشتر از مجموعه هندی ابومعشر پیروی می‌کنند. وجه نخست حمل مردی سیه‌چرده و بلندبالا با چشمانی سرخ‌فام است که جامه‌ای سپید با کمربند بر تن دارد و ایستاده است، خشمگین و نیرومند؛ این وجه بر نیرو، جایگاه بلند و بی‌باکی دلالت دارد. این پیکره آشکارا همان درکانه دستنامه‌های سنسکریت است، منهای تبر.

تصویر وجه چگونه به کار می‌رفت

«پیکاتریکس» تصویرها را وصف آسمان نمی‌داند. آن‌ها را الگو می‌داند. نظریه کلی، که به تفصیل شرح داده شده، این است که اجرام آسمانی خاصیت‌هایی فرو می‌فرستند و پیکره‌ای که در هیئت درست آسمانی و از ماده درست ساخته شود می‌تواند آن‌ها را دریافت کند و نگاه دارد. تصویر وجهی که در سنگ یا فلزی مناسب، هنگامی که بخش مربوط زودیاک نیرومند بود، حک می‌شد، قرار بود اثر آن وجه را در خود داشته باشد. در عمل «پیکاتریکس» برای سیارات و منازل قمر دستورهایی بسیار مفصل‌تر از وجوه می‌دهد، اما با فهرست کردن سی‌وشش تصویر همراه با نیروهایشان، دکانوس‌ها را در دسترس طلسم‌ساز گذاشت. دکانوس‌ها، به شکلی دیگر، به همان کاربرد پاسدارانه‌ای بازگشته بودند که بر تعویذهای مصری داشتند.

روایت‌های لاتین در طلیطله

جنبش ترجمه قرن دوازدهم در اسپانیا «المدخل الکبیر» را دو بار به لاتین درآورد. یوحنای اشبیلی روایتی کامل را در ۱۱۳۳ به پایان رساند؛ هرمان کارینتیایی روایتی کوتاه‌شده در ۱۱۴۰ فراهم آورد. واژه لاتین برای دکانوس facies، یعنی «چهره»، شد. درآمد قبیصی، که یوحنای اشبیلی آن را در مقام اثر «آلکابیتیوس» ترجمه کرد، کتاب درسی مقدماتی معیار در دانشگاه‌های اروپا شد و جدول وجوه را با خود برد. روایت هرمان از ابومعشر همان بود که ارهارد راتدولت در ۱۴۸۹ در آوگسبورگ با تصویرهای باسمه‌ای (گراور چوبی) از پیکره‌های دکانوسی منتشر کرد؛ نخستین تصویرهای چاپی دکانوس‌ها.

آلفونسوی دهم و «پیکاتریکس» کاستیلی

در کاستیل، دربار آلفونسوی دهم از ترجمه به زبان بومی پشتیبانی کرد. «پیکاتریکس» در ۱۲۵۶ به کاستیلی ترجمه شد و روایتی لاتین که اندکی بعد از روی آن ساخته شد به‌صورت دست‌نوشته گسترده دست‌به‌دست شد. جواهرنامه‌های شاه، که آن‌ها نیز برگرفته از منابع عربی بودند، سنگ‌ها را به برج‌ها و بخش‌هایشان پیوند می‌دهند، چنان‌که خواننده می‌توانست برای بخشی معین از زودیاک هم گوهر و هم تصویر را بیابد. از «پیکاتریکس» کاستیلی تنها پاره‌هایی بر جای مانده است؛ متن لاتین همان است که جادوی اروپایی را شکل داد، و ویراست انتقادی دیوید پینگری در ۱۹۸۶ مرجع امروزی آن است.

راه عبری به ایتالیا

ابراهیم ابن عزرا، دانشمند یهودی اسپانیایی که سال‌های پایانی عمرش را در سرگردانی در ایتالیا، فرانسه و انگلستان گذراند، در میانه قرن دوازدهم مجموعه‌ای از رساله‌های طالع‌بینی به عبری نوشت. «آغاز حکمت» او تصویرهای دکانوسی را به صورتی که نزد ابومعشر آمده در بر دارد. در اواخر قرن سیزدهم آثار او به فرانسوی و سپس به دست پیترو د آبانو، پزشک و فیلسوف پادوایی، به لاتین ترجمه شد. هنگامی که آبی واربورگ پیکره‌های دکانوسی‌ای را که حدود ۱۴۷۰ در فرارا نقاشی شده بودند تا ابومعشر دنبال کرد، روایت‌های لاتینِ وابسته به پیترو د آبانو از متن‌هایی بودند که با هم مقایسه کرد. این سرگذشت در صفحه رنسانس همین بخش ادامه می‌یابد.

پرسش‌های متداول

دکانوس‌های مصری چگونه به طالع‌بینی عربی رسیدند؟

به‌طور غیرمستقیم. طالع‌بینان یونانی در مصر رومی، و بیش از همه تئوکر، دکانوس‌ها را به وجوه ده‌درجه‌ای با تصویرهایی بدل کردند. این فهرست‌های یونانی در روزگار ساسانیان به فارسی میانه ترجمه شدند و در سنسکریت در قالب درکانه‌های هندی بازپردازی شدند. طالع‌بینان عرب‌زبان در بغداد هر سه روایت را به ارث بردند و ابومعشر در قرن نهم آن‌ها را در «المدخل الکبیر» کنار هم نهاد.

سه مجموعه تصویر ابومعشر چیست؟

ابومعشر برای هر دکانوس آنچه را ایرانیان، هندیان و یونانیان می‌گفتند در آنجا طلوع می‌کند ثبت کرد. مجموعه‌های ایرانی و یونانی چند پیکره‌ای را که طلوع می‌کنند فهرست می‌کنند؛ مجموعه هندی برای هر دکانوس یک پیکره اصلی می‌دهد. فرانتس بول در ۱۹۰۳ نشان داد که هر سه از همان مواد هلنیستی، به‌ویژه تئوکر بابلی، و پس از قرن‌ها رونویسی جداگانه آمده‌اند.

وجه در طالع‌بینی عربی چیست؟

نام دیگری برای دکانوس: یکی از سه بخش ده‌درجه‌ای یک برج، که در عربی «وجه» و در لاتین facies خوانده می‌شود. هر وجه خداوندی سیاره‌ای دارد که به ترتیب نزولی کلدانی، با آغاز از مریخ در وجه نخست حمل، سپرده می‌شود. در آموزه حظوظ ذاتی، وجه ضعیف‌ترینِ پنج حظ است، پس از خانه، شرف، مثلثه و حد.

چرا برخی طالع‌بینان فرمانروایان دکانوسی متفاوتی به کار می‌برند؟

چون دو نظام با هم به دست ما رسیده‌اند. سنت یونانی و عربی فرمانروایان را به ترتیب کلدانی می‌سپارد. طالع‌بینی هندی آن‌ها را بر پایه مثلثه می‌سپارد: خداوند برج، سپس خداوند برج بعدیِ همان عنصر، سپس خداوند آخرین برج آن عنصر. بیرونی هر دو را در ۱۰۲۹ شرح داد. ترتیب کلدانی ترتیب کلاسیک غربی است؛ ترتیب مثلثه در طالع‌بینی عامه‌پسند امروزی رایج است.

پیکاتریکس چیست؟

دستنامه‌ای در جادوی ستاره‌ای که در اندلس به عربی و با عنوان «غایة الحکیم» نوشته شد. این کتاب توضیح می‌دهد که باور بر این بود تصویرهایی که در شرایط آسمانی درست ساخته شوند خاصیت‌های سیاره‌ای را به دام می‌اندازند، و برای هر یک از سی‌وشش وجه پیکره‌ای می‌آورد. در ۱۲۵۶ در دربار آلفونسوی دهم به کاستیلی و سپس به لاتین ترجمه شد و در لاتین شناخته‌ترین دستنامه جادوی ستاره‌ای در اروپا شد.

«پیکاتریکس» را چه کسی نوشت؟

هیچ‌کس با اطمینان نمی‌داند. انتساب قدیمی آن به مسلمه مجریطی، منجم قرطبی که حدود ۱۰۰۷ درگذشت، کنار گذاشته شده است. برخی پژوهشگران اکنون مسلمه بن قاسم قرطبی، از مردم قرطبه در قرن دهم، را ترجیح می‌دهند و دیگران تاریخ قرن یازدهم را بی نام بردن از نویسنده نگاه می‌دارند. نام لاتین «پیکاتریکس» در مقدمه ترجمه در مقام نام گردآورنده آمده و خاستگاهش روشن نیست.

وجه نخست حمل در «پیکاتریکس» چه شکلی دارد؟

مردی سیه‌چرده و بلندبالا با چشمانی سرخ‌فام که جامه‌ای سپید با کمربند بر تن دارد و ایستاده است، خشمگین و نیرومند. گفته می‌شود این وجه بر نیرو، جایگاه بلند و بی‌باکی دلالت دارد. این پیکره با نخستین درکانه هندی حمل جور درمی‌آید که در دستنامه‌های سنسکریت تبری هم در دست دارد، و دوباره در دیوارنگاره‌های فرارا و در فهرست تصویرهای وجوه آگریپا پدیدار می‌شود.

متون دکانوسی عربی کی به لاتین ترجمه شدند؟

بیشتر در اسپانیای قرن‌های دوازدهم و سیزدهم. یوحنای اشبیلی «المدخل الکبیر» ابومعشر را در ۱۱۳۳ کامل ترجمه کرد و هرمان کارینتیایی در ۱۱۴۰ روایتی کوتاه‌شده فراهم آورد. درآمد قبیصی، با جدول وجوهش، در همان دوره ترجمه شد. «پیکاتریکس» در قرن سیزدهم از پی آمد، از عربی به کاستیلی در ۱۲۵۶ و سپس به لاتین.

آیا در جهان اسلام دکانوس‌ها برای طلسم به کار می‌رفتند؟

برای این منظور فهرست شده بودند. «پیکاتریکس» برای هر وجه تصویری همراه با نیروهایی که بر آن فرمان می‌راند می‌آورد، بر این اصل که پیکره‌ای که در ماده‌ای مناسب و زیر آسمان درست حک شود می‌تواند خاصیتی آسمانی را فرود آورد. دستورهای کاربردی‌اش بیشتر بر سیارات و منازل قمر متمرکزند، اما تصویرهای وجوه الگوهایی را فراهم آوردند که جادوگران اروپایی بعدی رونویسی کردند.

آیا طالع‌بینان عرب‌زبان می‌دانستند دکانوس‌ها از مصر آمده‌اند؟

تنها به‌طور مبهم. منابع عربی دانش نجومی را به‌طور کلی به هرمس، بابلیان، ایرانیان و هندیان نسبت می‌دهند، و تصویرهای دکانوسی با برچسب ایرانی، هندی و یونانی به دستشان رسید. پیوند مستقیم با ساعت‌های ستاره‌ای مصری را پژوهشگران امروزی، از بول و گوندل تا نویگه‌باوئر و پارکر، بر پایه متونی بازسازی کردند که طالع‌بینان سده‌های میانه هرگز ندیده بودند.

آخرین نوشته‌ها

حکمت باستانی کارت‌های تاروت را کشف کنید و اسرار سفر معنوی خود را باز کنید. وبلاگ ما دروازه شما به درک نمادگرایی غنی، معانی و کاربردهای عملی خواندن تاروت است.