Rovás

Dalawang iskrip, iisang pamilya

Isang pamilya ang tinatalakay ng pahinang ito, hindi iisang alpabeto.

Ang iskrip na Lumang Turkic, na tinatawag ding Orkhon, Yenisei o Göktürk, ang pinakaunang sulat na ginamit para sa alinmang wikang Turkic. Inukit ito sa malalaking bato sa Mongolia at Siberia mula noong ikawalong siglo. Humigit-kumulang pitumpu't tatlo ang naka-encode na karakter nito sa kabuuan ng mga anyong rehiyonal.

Ang Székely-Hungarian Rovás ang pinakahuling inapo nito sa kanluran, na ginamit sa Carpathian Basin at napanatili sa Transylvania. Ito ang talagang tinutukoy ng salitang rovás, at ito ang alpabetong nakalista sa hilera sa itaas.

Sa pagitan nila ay ilang siglo at ilang libong milya ng steppe, at isang hanay ng mga iskrip na nasa gitna, ang Khazarian Rovás at ang Carpathian Basin Rovás, na dinala pakanluran ng mga Avar, Khazar at Ogur.

Hindi mga rune

Palagi silang tinatawag na mga rune, pero wala silang kaugnayan sa mga Germanic na rune. Walang magkaparehong letra, walang iisang ninuno, walang ugnayan.

Bunga ng mga kasangkapan ang pagkakahawig. Parehong anggular ang dalawang tradisyon dahil parehong inukit sa kahoy, buto at bato gamit ang kutsilyo, at madaling gumawa ng tuwid na hagod ang talim pero hirap ito sa kurbada. Dalawang sistema ng pagsulat na walang kaugnayan sa isa't isa, na binigyan ng parehong materyales, ang humantong sa parehong itsura.

Pinagtatalunan kung saan talaga nagmula ang Lumang Turkic. Ayon sa pangunahing paliwanag, na nagsimula pa kay Thomsen, nagmula ito sa Aramaic sa pamamagitan ng mga tagapamagitang Iranian, malamang Sogdian, na dinala sa kahabaan ng Silk Road; binanggit ng Tsinong Book of Zhou noong ikapitong siglo na sumusulat ang mga Turk na tulad ng mga Sogdian, at sinusuportahan nito ang rutang iyon. Ayon naman sa kalabang teorya ng tamga, nagmula ang mga letra sa mga marka ng tribo at ng ari-arian, at itinuturo nitong mukhang palaso ang simbolo para sa oq, palaso, at mukhang tolda ang simbolo para sa eb, tirahan. Itinuturing ng pangunahing linggwistika na hindi mapapatunayan ang paliwanag na tamga, at tinatanggap lamang na hinubog ng biswal na kumbensyon ng mga marka ang pagguhit sa mga letra.

Ang natatanging diskarte ng Lumang Turkic

May ginagawa ang iskrip na Lumang Turkic na hindi ginagawa ng alinmang alpabetong Europeo, at sulit itong unawain kahit tinalikuran ito ng inapo nitong Hungarian.

May vowel harmony ang mga wikang Turkic: puro front o puro back ang mga patinig ng isang salita, at nagbabago ang mga hulapi para tumugma. Ini-encode ito ng iskrip sa mga katinig. May dalawang anyo ang karamihan sa mga katinig, isa na ginagamit lamang sa mga salitang back-vowel at isa na sa mga salitang front-vowel lamang. Kapag isinulat ang back-vowel na b, alam ng mambabasa na a o u ang hindi nakasulat na patinig sa tabi nito; kapag ang front-vowel na b ang isinulat, e o ü iyon.

Ito ang dahilan kung bakit napakarami ng letra ng alpabeto, at kung bakit madalas na tuluyang inaalis ang mga patinig: napakitid na ng katinig ang mga posibilidad. Natuklasan ito ni Thomsen noong 1893, at ito ang susing nagbukas sa iskrip.

Sa praktika, ang kinalabasan ay isang alpabetong eksaktong hinubog sa ponolohiya ng iisang pamilya ng wika, kaya hindi ito magagamit sa iba nang hindi binabago.

Pakanluran, at isang bagong gawain

Nang dumating ang iskrip sa Carpathian Basin kasama ng mga lumilipat na kumpederasyon, nakatagpo ito ng wikang hindi nito akma. Ang Hungarian ay Uralic, hindi Turkic, at iba ang paghawak nito sa vowel harmony.

Kaya inalis ang synharmonic na sistema, maliban sa isang natira. May dalawang letrang k pa rin ang alpabeto, ang ek at ak, front at back, at ito ang huling buhay na bakas ng Turkic vowel harmony sa isang iskrip na Hungarian. Wala nang iba pang natira rito.

Ibang uri ng katumpakan ang pumalit. Malaki ang imbentaryo ng ponema ng Hungarian at hindi ito mahusay na napagsisilbihan ng Latin, na nangangailangan ng mga digraph na cs, gy, ly, ny, sz, ty at zs, at ng patong-patong na diacritic. Sa Rovás, isang karakter bawat tunog. May sariling letra ang bawat natatanging ponema ng Hungarian, at ang alpabeto sa hilera sa itaas ang kinalabasan.

Mga patinig na hindi isinusulat

Inuukit sa mga patpat ang makasaysayang Rovás, at matagal ang pag-uukit, kaya inaalis ng mga eskriba ang mga patinig.

Praktikal ang tuntunin. Binibigkas ang mga letra na may e sa unahan, eb, ec, ed, eg, hindi bé, cé, dé, gé, kaya ipinahihiwatig na ang tunog na e sa mismong pagbanggit sa katinig, at halos palaging inaalis ang e at é. Isinusulat lamang ang ibang patinig kapag magkatabi ang dalawa, kapag nasa dulo ng salita ang isa, o kapag magiging malabo ang salita kung aalisin ito.

Pinagsasama rin ng mga manlililok ang mga letra. Ang összerovás, o ligature, ay nagdudugtong sa mga patayong tangkay ng magkakatabing karakter para maging iisang pinagsamang tanda, kaya naisisiksik ang isang pantig o maikling salita sa iisang siksik na hugis. Dahil sa pag-aalis at sa ligature, mas maikli nang husto ang isang linya ng makasaysayang Rovás kaysa sa parehong linya sa Latin, at iyon mismo ang layunin.

Pagbibilang sa hinating tally stick

Nagtatapos ang hilera sa itaas sa anim na numeral, at hindi sila mga letra.

Additive ang mga numero ng Rovás, tulad ng Roman numerals: nauuna ang malalaking halaga, sumusunod ang maliliit, at pinagsasama ang lahat. Mga patayong guhit ang isa hanggang apat. Pahilis na linya ang lima, na binabasa bilang hinlalaking nakahiwalay sa mga daliri. Krus ang sampu, dalawang hinlalaki o dalawang kamay. Kaya ang 145 ay isang daan, apat na sampu at isang lima.

Ang daluyan ang nagpapakawili sa sistema. Inuukit ang mga numero patawid sa isang patpat na saka hinahati nang pahaba. Tig-kalahati ang nagpautang at ang nangutang, at dahil tumatawid sa hati ang mga bingaw, walang makapagdaragdag sa sarili niyang kalahati nang hindi nasisira ang pagtutugma ng dalawa. Isa itong kontratang gawa sa kahoy na naglalantad ng anumang pakikialam, at dito nagmula ang salitang rovás: mula sa róni, ang mag-ukit o gumawa ng bingaw.

Ipinagbawal, pero hindi tuluyan

Nang itatag ni Stephen I ang Kristiyanong Kaharian ng Hungary noong 1000, iniayon ng estado ang sarili nito sa Latin na Europa at sa Papado, at itinuring na paganong pabigat ang katutubong iskrip. Sinupil ang paggamit nito, at ayon sa mga tala, kinumpiska at sinunog ang mga inukit na patpat.

Hindi ito nakaligtas sa sentro. Nakaligtas ito sa gilid, sa Transylvania, sa piling ng mga Székely, isang grupong Hungarian na nagsilbing nagsasariling bantay ng hangganan, sapat ang layo sa kabisera para hayaan na lamang. Doon ito tumigil sa pagiging iskrip ng pamamahala at naging isang gawaing-kamay: mga tally ng pastol, mga inukit na biga, mga kisame ng simbahan, mga muwebles.

Pagsapit ng kalagitnaan ng ikalabinsiyam na siglo, nang maging para sa lahat ang pag-aaral sa alpabetong Latin, halos natapos na ang tunay na pang-araw-araw na paggamit nito.

Ang pagbuhay, at ang pulitika nito

Mas nakikita ngayon ang Rovás kaysa sa nakalipas na maraming siglo. Naglalagay ang mga munisipalidad sa buong Hungary at Transylvania ng mga bilingual na karatula ng pagsalubong, na nakasulat ang pangalan ng bayan sa Latin at sa Rovás na mula kanan pakaliwa. Itinuturo ito sa mga samahan, ginagamit sa katutubong sining, at ginagawang font.

Dalawang bagay ang dapat sabihin nang tahasan tungkol dito.

Una, ang modernong iskrip ay isang pinalawak na muling pagbuo, hindi isang pagpapatuloy. Ipinakita ni Klára Sándor at ng iba pa na hindi pinaghihiwalay ng makasaysayang Rovás ang mahaba at maikling patinig at wala itong letra para sa mga dayuhang tunog. Idinagdag ng pagbuhay ang dalawa: pitong mahabang patinig na hinango sa mga anyo ng mga eskriba, at ang Q, W, X at Y na binuo bilang mga ligature. Sadyang idinisenyo ang modernong Rovás para tumugma nang isa-sa-isa sa modernong orthography ng Hungarian, bagay na hindi kailanman ginawa ng makasaysayang iskrip.

Ikalawa, may pulitikal na dimensyon ang pagbuhay, at hindi ito nakatago. Ginagamit ang iskrip ng mga grupo ng folklore at tradisyon ng lahat ng uri, at ginagamit din ito nang sadya ng mga kilusang right-wing nationalist, na para sa kanila ay sumasagisag ang isang alpabetong mas matanda pa sa Latin na Kristiyanismo sa isang tunay na pagkakakilanlang Hungarian na hindi nabahiran ng Kanlurang Europa. Totoo ang kaugnayang iyon at pinagtatalunan ito sa loob ng Hungary.

Tulad ng sa mga Germanic na rune, sabay na totoo ang dalawa: napakaraming tao ang gumagamit ng iskrip nang walang anumang pulitikal na nilalaman, at gayunman ay umiiral pa rin ang simbolismo. Bahagi ng may-kamalayang paggamit dito ang pagkaalam nito.

Panghuhula

Walang makukuha rito.

Walang kahulugan ang mga letra ng Rovás. May mga pangalan sila, eb, ec, ed, pero pantulong lamang ang mga ito sa pagbigkas, ang katinig na may patinig sa unahan, at hindi mga salita. Walang tulang runik, walang tradisyon ng kenning, walang ideographic na patong, at walang katumbas ng batong Stentoften na gumagamit ng isang letra bilang kapalit ng isang konsepto.

Mas tiyak pa ang posisyong ito kaysa sa kinalalagyan ng mga Germanic na rune. Moderno ang panghuhula gamit ang rune, pero kahit paano ay may mga pangalan ang mga rune na nangangahulugang baka, graniso at yelo, at may mga tulang nakakabit sa kanila. Ang mga letra ng Rovás ay mga letra at wala nang iba.

Ang tanging tunay na teksto ng panghuhula sa buong pamilyang ito ay ang Irk Bitig, isang manwal sa Lumang Turkic noong ikasiyam na siglo mula sa Dunhuang. Gumagana ito sa pamamagitan ng pagbunot at paghahanap ng mga may numerong pangitain, animnapu't limang maiikling sipi ng prosa tungkol sa mga lawin, kabayo at paglalakbay. Nakasulat ito sa iskrip; hindi nito binabasa ang iskrip.