Ροβάς

Δύο γραφές, μία οικογένεια

Αυτή η σελίδα καλύπτει μια οικογένεια γραφών και όχι ένα μόνο αλφάβητο.

Η Παλαιοτουρκική γραφή — που ονομάζεται επίσης γραφή του Ορχόν, του Γενισέι ή των Γκοκτούρκων — είναι η αρχαιότερη γραφή που χρησιμοποιήθηκε για οποιαδήποτε τουρκική γλώσσα, λαξευμένη σε μνημειακή πέτρα στη Μογγολία και τη Σιβηρία από τον όγδοο αιώνα. Έχει περίπου εβδομήντα τρεις κωδικοποιημένους χαρακτήρες, αν μετρηθούν όλες οι τοπικές παραλλαγές της.

Το Ροβάς των Σέκελι είναι ο τελευταίος, δυτικότερος απόγονός της, που χρησιμοποιήθηκε στη Λεκάνη των Καρπαθίων και διασώθηκε στην Τρανσυλβανία. Αυτό ονομάζει στην πραγματικότητα η λέξη rovás, και αυτό είναι το αλφάβητο που παρατίθεται στη σειρά παραπάνω.

Ανάμεσά τους μεσολαβούν αρκετοί αιώνες και αρκετές χιλιάδες μίλια στέπας, καθώς και μια σειρά από ενδιάμεσες γραφές — το Χαζαρικό Ροβάς, το Ροβάς της Λεκάνης των Καρπαθίων — που μεταφέρθηκαν δυτικά από τους Αβάρους, τους Χαζάρους και τους Ογούρους.

Δεν είναι ρούνοι

Αποκαλούνται διαρκώς ρούνοι, και όμως δεν συγγενεύουν με τους γερμανικούς. Κανένα κοινό γράμμα, κανένας κοινός πρόγονος, καμία επαφή.

Η ομοιότητα είναι αποτέλεσμα των εργαλείων. Και οι δύο παραδόσεις είναι γωνιώδεις επειδή και οι δύο χαράσσονταν σε ξύλο, οστό και πέτρα με μαχαίρι, και η λεπίδα διευκολύνει τις ευθείες γραμμές και δυσκολεύει τις καμπύλες. Δύο άσχετα μεταξύ τους συστήματα γραφής, με τα ίδια υλικά, κατέληξαν στην ίδια όψη.

Το από πού προέρχεται πραγματικά η Παλαιοτουρκική γραφή αποτελεί αντικείμενο διαφωνίας. Η επικρατέστερη άποψη, που ανάγεται στον Thomsen, τη θεωρεί απόγονο της Αραμαϊκής μέσω ιρανικών διαμεσολαβητών — πιθανότατα των Σογδιανών — η οποία μεταφέρθηκε κατά μήκος του Δρόμου του Μεταξιού. Το κινεζικό Βιβλίο των Ζου του έβδομου αιώνα σημειώνει ότι οι Τούρκοι έγραφαν όπως οι Σογδιανοί, κάτι που στηρίζει αυτήν τη διαδρομή. Μια ανταγωνιστική θεωρία, η θεωρία των ταμγκά, ανάγει τα γράμματα στα φυλετικά σύμβολα σήμανσης και στα σημάδια ιδιοκτησίας, επισημαίνοντας ότι το σημείο για το oq, βέλος, μοιάζει με βέλος και το σημείο για το eb, κατοικία, μοιάζει με σκηνή. Η κυρίαρχη γλωσσολογία θεωρεί τη θεωρία των ταμγκά αναπόδεικτη και δέχεται μόνο ότι οι οπτικές συμβάσεις των συμβόλων σήμανσης διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονταν τα γράμματα.

Το τέχνασμα της Παλαιοτουρκικής γραφής

Η Παλαιοτουρκική γραφή κάνει κάτι που δεν κάνει κανένα ευρωπαϊκό αλφάβητο, και αξίζει να το καταλάβει κανείς, παρόλο που ο ουγγρικός απόγονός της το εγκατέλειψε.

Οι τουρκικές γλώσσες έχουν φωνηεντική αρμονία: τα φωνήεντα μιας λέξης είναι όλα μπροστινά ή όλα πίσω, και τα επιθήματα αλλάζουν για να ταιριάξουν. Η γραφή το κωδικοποιεί αυτό στα σύμφωνα. Τα περισσότερα σύμφωνα έχουν δύο μορφές, μία που χρησιμοποιείται μόνο σε λέξεις με πίσω φωνήεντα και μία μόνο σε λέξεις με μπροστινά φωνήεντα. Το b των πίσω φωνηέντων έλεγε στον αναγνώστη ότι το άγραφο φωνήεν δίπλα του έπρεπε να είναι a ή u, ενώ το b των μπροστινών φωνηέντων του έλεγε ότι έπρεπε να είναι e ή ü.

Γι' αυτό το αλφάβητο έχει τόσο πολλά γράμματα, και γι' αυτό τα φωνήεντα μπορούσαν συχνά να παραλείπονται εντελώς: το σύμφωνο είχε ήδη περιορίσει τις πιθανότητες. Ο Thomsen το κατάλαβε το 1893, και αυτό είναι το κλειδί που άνοιξε τη γραφή.

Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ένα αλφάβητο διαμορφωμένο με ακρίβεια γύρω από τη φωνολογία μίας γλωσσικής οικογένειας και, κατά συνέπεια, άχρηστο για οτιδήποτε άλλο χωρίς τροποποίηση.

Προς τα δυτικά, με άλλη δουλειά

Όταν η γραφή έφτασε στη Λεκάνη των Καρπαθίων μαζί με τις συνομοσπονδίες που μετανάστευαν, συνάντησε μια γλώσσα στην οποία δεν ταίριαζε. Η Ουγγρική είναι ουραλική γλώσσα, όχι τουρκική, και χειρίζεται τη φωνηεντική αρμονία διαφορετικά.

Έτσι το συναρμονικό σύστημα εγκαταλείφθηκε — με μία εξαίρεση. Το αλφάβητο έχει ακόμη δύο γράμματα για το k, το ek και το ak, μπροστινό και πίσω, και αυτό είναι το τελευταίο ζωντανό ίχνος της τουρκικής φωνηεντικής αρμονίας σε μια ουγγρική γραφή. Τίποτε άλλο δεν απομένει από αυτήν.

Αυτό που την αντικατέστησε είναι μια ακρίβεια άλλου είδους. Η Ουγγρική διαθέτει μεγάλο φωνηματικό πλούτο και τα Λατινικά την εξυπηρετούν άσχημα, καθώς χρειάζονται δίγραφα — cs, gy, ly, ny, sz, ty, zs — και συσσωρευμένα διακριτικά. Το Ροβάς έχει έναν χαρακτήρα ανά ήχο. Κάθε ξεχωριστό ουγγρικό φώνημα έχει το δικό του γράμμα, και το αλφάβητο στη σειρά παραπάνω είναι το αποτέλεσμα.

Φωνήεντα που δεν γράφονται

Το ιστορικό Ροβάς χαρασσόταν σε ραβδιά, και η χάραξη θέλει χρόνο, γι' αυτό οι γραφείς παρέλειπαν τα φωνήεντα.

Ο κανόνας ήταν πρακτικός. Τα γράμματα απαγγέλλονταν με ένα αρχικό e — eb, ec, ed, eg, όχι bé, cé, dé, gé — επομένως ο ήχος e υπονοούνταν ήδη από το όνομα του συμφώνου, και τα e και é παραλείπονταν σχεδόν πάντα. Άλλα φωνήεντα γράφονταν μόνο όταν δύο συναντιόνταν, όταν ένα από αυτά έκλεινε μια λέξη, ή όταν η παράλειψη θα έκανε τη λέξη ασαφή.

Οι χαράκτες συγχώνευαν επίσης γράμματα. Összerovás ονομάζεται η σύμπλεξη γραμμάτων (ligature), που ενώνει τους κάθετους κορμούς γειτονικών χαρακτήρων σε ένα ενιαίο σύνθετο σημείο και συμπιέζει μια συλλαβή ή μια σύντομη λέξη σε ένα πυκνό σχήμα. Με τις παραλείψεις και τα συμπλέγματα γραμμάτων, μια αράδα ιστορικού Ροβάς είναι αισθητά συντομότερη από την ίδια αράδα στα Λατινικά, και αυτός ήταν ο σκοπός.

Μέτρημα σε σχισμένο ραβδί

Η σειρά παραπάνω τελειώνει με έξι αριθμούς, και αυτοί δεν είναι γράμματα.

Οι αριθμοί του Ροβάς είναι προσθετικοί, όπως οι ρωμαϊκοί αριθμοί: πρώτα οι μεγαλύτερες αξίες, έπειτα οι μικρότερες, και αθροίζονται. Από το ένα έως το τέσσερα αναπαρίστανται με κάθετες γραμμές. Το πέντε είναι μια λοξή γραμμή, που συμβολίζει έναν αντίχειρα που στέκεται μακριά από τα δάχτυλα. Το δέκα είναι ένας σταυρός, που αναπαριστά δύο αντίχειρες ή δύο χέρια. Επομένως, το 145 γράφεται ως εκατό, τέσσερα δεκάρια και ένα πέντε.

Αυτό που κάνει το σύστημα ενδιαφέρον είναι το μέσο. Οι αριθμοί χαράσσονταν εγκάρσια σε ένα ραβδί το οποίο στη συνέχεια σχιζόταν κατά μήκος. Ο πιστωτής και ο οφειλέτης κρατούσαν από μισό, και καθώς οι εγκοπές διέσχιζαν το σημείο θραύσης, κανένας από τους δύο δεν μπορούσε να προσθέσει κάτι στο δικό του μισό χωρίς να πάψουν να ταιριάζουν τα δύο κομμάτια. Πρόκειται για ένα ξύλινο συμβόλαιο που δεν μπορούσε να παραποιηθεί, και από εκεί προέρχεται η λέξη rovás: από το róni, που σημαίνει χαράσσω ή κάνω εγκοπή.

Απαγόρευση και μερική επιβίωση

Όταν ο Στέφανος Α' ίδρυσε το Χριστιανικό Βασίλειο της Ουγγαρίας το 1000, το κράτος ευθυγραμμίστηκε με τη Λατινική Ευρώπη και τον Παπισμό, και η αυτόχθονη γραφή αντιμετωπίστηκε ως παγανιστικό κατάλοιπο. Η χρήση της καταπιέστηκε, και οι αναφορές δείχνουν ότι χαραγμένα ραβδιά κατασχέθηκαν και κάηκαν.

Δεν επέζησε στα κεντρικά εδάφη. Επέζησε στα άκρα, στην Τρανσυλβανία, ανάμεσα στους Σέκελι (Székely) — μια ουγγρική ομάδα που υπηρετούσε ως αυτόνομη συνοριοφυλακή, αρκετά μακριά από την πρωτεύουσα ώστε να μείνει ανέπαφη. Εκεί σταμάτησε να είναι γραφή της διοίκησης και έγινε μια τέχνη: τα ραβδιά καταμέτρησης των βοσκών, χαραγμένα δοκάρια, οροφές εκκλησιών, έπιπλα.

Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, με την καθολική εκπαίδευση με το λατινικό αλφάβητο, η αυθεντική καθημερινή χρήση της είχε πρακτικά λήξει.

Η αναβίωση και οι πολιτικές προεκτάσεις

Το Ροβάς σήμερα είναι πιο ορατό από ό,τι ήταν εδώ και αιώνες. Δήμοι σε όλη την Ουγγαρία και την Τρανσυλβανία τοποθετούν δίγλωσσες πινακίδες καλωσορίσματος με ονόματα πόλεων στα Λατινικά και στα Ροβάς (από τα δεξιά προς τα αριστερά). Διδάσκεται σε συλλόγους, χρησιμοποιείται στη λαϊκή τέχνη και έχει τυποποιηθεί σε γραμματοσειρές.

Δύο πράγματα πρέπει να ειπωθούν ξεκάθαρα για αυτό.

Το πρώτο είναι ότι η σύγχρονη γραφή είναι μια διευρυμένη ανακατασκευή, όχι μια συνέχεια. Η Klára Sándor και άλλοι έχουν δείξει ότι το ιστορικό Ροβάς δεν διέκρινε μακρά από βραχέα φωνήεντα και δεν είχε γράμματα για ξένους ήχους. Η αναβίωση πρόσθεσε και τα δύο: επτά μακρά φωνήεντα που προήλθαν από παραλλαγές γραφέων, και τα Q, W, X και Y που δημιουργήθηκαν ως συμπλέγματα. Το σύγχρονο Ροβάς έχει σχεδιαστεί για να αντιστοιχίζεται απόλυτα στη σύγχρονη ουγγρική ορθογραφία, κάτι που η ιστορική γραφή δεν έκανε ποτέ.

Το δεύτερο είναι ότι η αναβίωση έχει πολιτική διάσταση, και αυτή δεν είναι κρυφή. Η γραφή χρησιμοποιείται από ομάδες λαογραφίας και παράδοσης κάθε είδους, αλλά χρησιμοποιείται επίσης στοχευμένα από δεξιά εθνικιστικά ρεύματα, για τα οποία ένα αλφάβητο προγενέστερο της λατινικής χριστιανοσύνης αντιπροσωπεύει μια αυθεντική ουγγρική ταυτότητα, αδιάφθορη από τη Δυτική Ευρώπη. Αυτή η σύνδεση είναι υπαρκτή και αποτελεί αντικείμενο διαμάχης εντός της Ουγγαρίας.

Όπως και με τους γερμανικούς ρούνους, ισχύουν και τα δύο γεγονότα ταυτόχρονα: πάρα πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν τη γραφή χωρίς καμία απολύτως πολιτική σκοπιμότητα, και παρ' όλα αυτά, ο συμβολισμός παραμένει. Η γνώση αυτού του γεγονότος είναι μέρος της συνειδητής χρήσης της γραφής.

Μαντεία

Δεν υπάρχει καμία απολύτως βάση εδώ.

Τα γράμματα Ροβάς δεν έχουν σημασίες. Έχουν ονόματα — eb, ec, ed — αλλά αυτά είναι βοηθήματα απαγγελίας, δηλαδή το σύμφωνο με ένα φωνήεν μπροστά, όχι λέξεις. Δεν υπάρχει ρουνικό ποίημα, καμία παράδοση περίφρασης (kenning), κανένα ιδεογραφικό επίπεδο, και κανένα ισοδύναμο της πέτρας Stentoften που να χρησιμοποιεί ένα γράμμα για να συμβολίσει μια έννοια.

Πρόκειται για μια πιο ξεκάθαρη κατάσταση από εκείνη των γερμανικών ρούνων. Η ρουνική μαντεία είναι σύγχρονη, αλλά τουλάχιστον οι ρούνοι έχουν ονόματα που σημαίνουν βοοειδή, χαλάζι και πάγος, καθώς και ποιήματα που συνδέονται με αυτούς. Τα γράμματα Ροβάς είναι μόνο γράμματα και τίποτα άλλο.

Το μοναδικό γνήσιο κείμενο μαντείας σε ολόκληρη αυτήν την οικογένεια γραφών είναι το Irk Bitig, ένα παλαιοτουρκικό εγχειρίδιο του 9ου αιώνα από το Ντουνχουάνγκ. Λειτουργεί μέσω κλήρωσης και ανάγνωσης αριθμημένων οιωνών — εξήντα πέντε σύντομα πεζά αποσπάσματα για γεράκια, άλογα και ταξίδια. Είναι γραμμένο στη γραφή. Δεν ερμηνεύει τη γραφή.