De amuletten die mensen dragen

Het oude Egypte

De diepste bron van alle. Egyptische werkplaatsen produceerden bij duizenden scarabeeën, wedjat-ogen, djed-pilaren en ankhs in faience, om door de levenden te worden gedragen en met de doden te worden ingewikkeld. De vormen overleefden de religie en werden in Romeins Italië nog altijd nagemaakt.

Mesopotamië

Amuletten waren hier evenzeer juridische instrumenten als sieraden. Plaquettes tegen de demon Lamashtu noemden haar bij naam, somden haar misdaden op en gelastten haar te vertrekken; een Pazuzu-kop om de hals zette het ene monster in als bewaker tegen het andere.

Griekenland en Rome

Romeinse jongens droegen een bulla en meisjes een lunula tot ze volwassen werden, en het fallische fascinum hing boven deuropeningen en aan wagenassen. Hier krijgt het boze oog ook de literatuur die nog steeds bepaalt hoe erover wordt gesproken.

Joods en kabbalistisch

Een traditie die zich ongemakkelijk voelde bij amuletten en er toch bijzonder veel voortbracht: zilveren kame'ot met godsnamen erin gegraveerd, Aramese bezweringsschalen ondersteboven onder vloeren begraven, rode draad van het graf van Rachel, en de hand die de Hand van Miriam heet.

Islamitisch

Hier beschermt de tekst. De ta'wiz of hijab is een geschreven vers, opgevouwen in een metalen houder, en het Troonvers, de twee laatste soera's en de negenennegentig namen zijn de gangbaarste inscripties. Daarnaast lopen de oudere volksvoorwerpen waarover de rechtsgeleerden twistten.

Christelijk

Relieken, medailles, scapulieren en pelgrimsinsignes, plus een taai onderhout van geschreven amuletten die de kerk periodiek veroordeelde. Over de grens tussen een sacramentale en een amulet is duizend jaar geredetwist zonder dat er ooit een besluit viel.

Noords en IJslands

Zilveren Thorshamers om de hals in de eeuwen van de kerstening, runeninscripties op bot en hout, en de latere IJslandse grimoires waarvan de staven, met de Vegvisir daaronder, een zeventiende-eeuwse boekentraditie vormen en geen Vikingtraditie.

Keltisch en Gaelisch

Lijsterbes en rode draad boven de staldeur, doorboorde stenen aan een touwtje, klaver en hazelaar, en de genezende toverstenen die sommige families generaties lang bewaarden. Veel ervan is bewaard gebleven in negentiende-eeuwse folklorecollecties, niet in de archeologie.

Slavisch

Lunnitsa-hangers, bijl- en sleutelamuletten, geborduurde oberegi verwerkt in kragen en manchetten waar het lichaam de open lucht raakt, en de gezichtsloze lappenpoppen die zonder naald werden gemaakt zodat er niets in geprikt kon worden.

Zuid-Aziatisch

Yantraplaatjes opgerold in koperen kokers, de zwarte draad en de kajalveeg die zuigelingen tegen nazar krijgen, rudraksha-kralen, en de tabiz die over religieuze grenzen heen wordt gedragen. Het boze oog geldt hier als een alledaags ongemak dat je onschadelijk maakt, niet als een zeldzame vloek.

Chinees

Jade op de keel, muntjes geregen aan rood koord, perzikhout tegen geesten, en gedrukte papieren talismannen die hun gezag ontlenen aan het feit dat ze op een officieel document lijken, want een dagvaarding uit de hemel wordt opgesteld zoals een dagvaarding van een magistraat.

Japans

Omamori die je bij een schrijn koopt en nooit opent, na een jaar terugbrengt en laat verbranden. Ofuda voor het huisaltaar, ema-plankjes voor geschreven verzoeken, en de toonbankbeeldjes zoals maneki-neko die op de grens tussen amulet en reclame staan.

Afrikaans en diaspora

Minkisi-bundels waarvan de kracht schuilt in wat erin is gepakt, gris-gris-zakjes, Ethiopische beschilderde gebedsrollen op de lengte van de eigenaar gesneden, en de Amerikaanse conjure bag die de praktijk onder een nieuwe naam door de slavernij heen droeg.

Inheems Noord-Amerikaans

Medicijnbundels, met stekelvarkenpennen en kralen bewerkte buidels, en de Ojibwe-hoepel die de wereld bereikte als de dromenvanger. Veel van wat onder deze noemer wordt verkocht, is door buitenstaanders gemaakt, waardoor herkomst hier zwaarder weegt dan waar ook in deze bibliotheek.

Zuidoost-Aziatisch

Thaise phra khruang-amuletten, geperst uit klei en gezegend in de tempel, en daarna verzameld, gewaardeerd en verhandeld als munten. Bij het sak yant-tatoeëren komen dezelfde beschermende diagrammen in de huid te staan in plaats van in metaal, waardoor het amulet niet meer af kan.

De standaardvorm. Opgehangen waar je hem kunt aanraken zonder te kijken en zo nodig onder een kraag kunt wegstoppen, en daarom zijn zoveel bewaarde amuletten aan de bovenkant doorboord.

Een ring is een amulet dat je ook in was kunt drukken. Laatantieke en middeleeuwse zegelringen dragen dezelfde namen en figuren als hangers, met het extra gezag dat ze een afdruk achterlaten.

Goedkoop, makkelijk om een baby om te binden en onmiskenbaar een grens die om het lichaam wordt getrokken. Rood is de gangbaarste kleur in culturen die verder niets met elkaar te maken hebben.

Een tekst klein gevouwen en in leer genaaid of in metaal gevat. De islamitische ta'wiz, de Joodse kame'a, de Ethiopische rol en het Engelse toverbriefje werken allemaal zo, en geen ervan is bedoeld om nog eens gelezen te worden.

Kracht volgens ingrediëntenlijst. Een gris-gris, mojo bag of medicijnbundel wordt bepaald door wat erin zit en door de regel dat vreemden hem niet openen of aanraken.

Een knoop bindt iets op zijn plaats, wat hem bruikbaar maakt om geluk binnen te houden of een geest buiten. De windknopen van zeelieden en het geknoopte rode draadje volgen dezelfde logica in tegengestelde richting.

Te zwaar om te dragen, dus beschermt het een plek in plaats van een persoon. Mesopotamische demonenplaquettes, Chinese papieren talismannen en bouwoffers bewaken allemaal een drempel en geen lichaam.

Gespijkerd, geschilderd of in de bovendorpel gezet. Het hoefijzer, het mezoezakokertje, het hex sign en het Romeinse fascinum boven de winkeldeur markeren allemaal het punt waar buiten binnen wordt.

Een klein lichaam dat voor een groot in de plaats staat. Huisgoden, de wenkende kat en de lachende Boeddha worden neergezet in plaats van gedragen, en kijken doorgaans naar de deur.

De oudste vorm van allemaal. Glazen en stenen kralen dragen kleur en patroon in plaats van schrift, en daarom steken ze zo gemakkelijk taalgrenzen over.