Talismannen · Doeleinden

Reizen en thuiskomst

Ook bekend als: Bedevaarts- en reisamuletten

Het enige doeleinde waarbij niet om een voorspoedige reis wordt gevraagd, maar om een behouden terugkeer.

In één oogopslag

Bewaard in
In een broekzak, een voertuig, een boot of om de hals
De steeds terugkerende vraag
Een behouden thuiskomst, geen voorspoedige doortocht
Romeinse vorm
Fortuna Redux, Vrouwe Fortuna van de behouden terugkeer, altaar uit 19 v.Chr.
Christelijke vorm
Sint-Christoffelmedailles en pelgrimsinsignes
Islamitische vorm
De reis-doe'a, vaak in een foedraal op het lichaam gedragen
Vormen van zeelieden
Windknopen, een gedroogde helm, tatoeages en munten onder de mast

De aard van het verzoek

Wie een aanzienlijk aantal reisamuletten bestudeert, valt één ding onmiddellijk op: ze vragen zelden om een aangename reis, goed weer of een voorspoedige doortocht. Ze vragen om terugkeer.

Rome maakte die wens zo expliciet dat er een altaar voor werd opgericht. Fortuna Redux is de Vrouwe Fortuna van de Behouden Terugkeer, een afzonderlijke cultus naast de algemene Fortuna. De Senaat kende haar in 19 v.Chr. een altaar toe op het Marsveld ter ere van de behouden terugkeer van keizer Augustus uit het Oosten. Zij bekommerde zich geenszins om het comfort onderweg; haar gehele domein bestond uit de terugreis, en zij ontving eeuwen later nog altijd wijdingen van soldaten en bestuurders.

Die nadruk is volkomen begrijpelijk als men bedenkt wat reizen destijds inhield. Vóór de twintigste eeuw bracht elke tocht van enige afstand een reëel risico met zich mee om nooit meer terug te keren: door ziekte, roof, schipbreuk, oorlog, of simpelweg door geldgebrek om de thuisreis te bekostigen. De reiziger vertrok, en het thuisfront wist maandenlang niet of iemand nog in leven was.

Daarom bestaan reisamuletten van oudsher vaak uit een tweeledig paar. De reiziger draagt het ene deel bij zich, en het achterblijvende huishouden bewaart het andere: een aandenken, een haarlok, of een helft van een doormidden gebroken voorwerp. Verscheidene tradities kennen deze vorm van het gebroken herkenningsteken heel uitdrukkelijk, waarbij elke helft waardeloos is zonder de wederhelft.

Het christelijke repertoire

Pelgrimsinsignes vormen de omvangrijkste groep middeleeuwse amuletten die bewaard zijn gebleven. Het waren goedkope sierspelden, gegoten uit een lood-tinlegering in mallen bij de bedevaartsoorden en in enorme aantallen verkocht aan bezoekers. Ze toonden de heilige of het reliek: de sint-jakobsschelp van Santiago de Compostela, de pelgrimsampul van Canterbury met water vermengd met het bloed van Thomas Becket, of de gekroonde M van Walsingham. Ze werden op de hoed of mantel gedragen, bewezen dat men er daadwerkelijk was geweest, en werden naderhand bewaard als beschermend voorwerp. Alleen al uit de oevers van de Theems zijn duizenden exemplaren opgediept; de catalogi van Brian Spencer over de Londense vondsten gelden als het standaardwerk voor deze categorie.

Sint-Christoffel is de gangbare moderne vorm. Volgens de legende droeg hij een kind over een kolkende rivier dat ondraaglijk zwaar werd, omdat het Christus was die de last van de wereld droeg. Op grond van dat verhaal werd hij de schutspatroon van reizigers. Medailles worden om de hals gedragen of in voertuigen bevestigd. Hij bleef onverminderd populair na de herziening van de heiligenkalender onder paus Paulus VI in 1969, waarbij zijn feestdag werd teruggebracht tot een facultatieve plaatselijke herdenking. Die administratieve wijziging werd in de publieke opinie veelvuldig onjuist geïnterpreteerd als een officiële afzetting of ontkerstening van de heilige.

Ex-voto's werken in omgekeerde richting. De Latijnse formule luidt ex voto suscepto, krachtens de gedane gelofte: het voorwerp is de inlossing van een belofte in plaats van een vraag om hulp. Een reiziger die behouden terugkeerde, liet een geschilderd paneel achter, een zilveren ledemaat, een tama-plaquette volgens Grieks gebruik, of een scheepsmodel. De wanden van kustkapellen rond de Middellandse Zee hangen er vol mee. Ze vormen het tastbare bewijs van tochten die goed afliepen, en zijn de meest ontroerende uitdrukking van dit doeleinde.

Zeelieden

Het beroep met de somberste overlevingskansen bracht de rijkste folklore voort.

Windknopen. Een touw met drie knopen erin, verkocht door een weerwerker: wie de eerste losmaakte kreeg een briesje, de tweede bracht een stevige wind, en de derde ontknoopte men op eigen risico. Deze praktijk is gedocumenteerd van Finland tot de Shetlandeilanden en behoort tot de wijdst verbreide maritieme bezweringen.

De helm. Een stuk van het vruchtvlies over het gezicht van een pasgeborene, gedroogd en verkocht in de overtuiging dat het behoedde voor de verdrinkingsdood. Advertenties voor zulke helmen verschenen tot ver in de twintigste eeuw in Britse kranten, en in oorlogstijd schoten de prijzen omhoog.

Munten onder de mast. Geplaatst tijdens de bouw van een schip, een gebruik dat aantoonbaar loopt van Romeinse scheepswrakken tot moderne kielleggingsceremonies, waar het ritueel op marineschepen nog altijd in ere wordt gehouden.

Tatoeages. In strikte zin geen losse amuletten, maar ze functioneren identiek: een varken en een haan op de voeten tegen verdrinking, een zwaluw voor afgelegde zeemijlen, en het zeemanskruis op de hand. Ze kunnen niet kwijtraken overboord, en dat is op open zee het allerbelangrijkste.

Wat mensen tegenwoordig meenemen

Dit doeleinde heeft de moderniteit beter doorstaan dan vrijwel elke andere categorie in deze verzameling, simpelweg omdat de achterliggende angst bleef bestaan. Auto's, vliegtuigen en onbekende steden wekken nog altijd dezelfde reflex op.

De gangbare hedendaagse vormen: een medaille of kraal aan de achteruitkijkspiegel, een geluksbrenger in een portefeuille of tas, een Vegvisir-tatoeage, een bewust meegenomen klein voorwerp van thuis, of een foto. Vliegtuigen en huurauto's hangen er vol mee zonder dat iemand daar vreemd van opkijkt.

Toch is het verzoek enigszins verschoven. Waar het historische amulet vroeg om terugkeer van een tocht die heel goed fataal kon aflopen, draait de moderne variant vooral om de spanning tijdens het reizen zelf: het opstijgen, drukke snelwegen en onbekende trajecten. Dat markeert een wezenlijke verandering in wat men vreest, en verklaart waarom moderne varianten eerder in voertuigen hangen dan in broekzakken worden bewaard.

Hoe reisamuletten worden gebruikt

De gebruiken vertonen een opmerkelijke samenhang en zijn veelal nog springlevend.

  1. Draag het voorwerp op het lichaam en niet in de bagage. De historische redenering is dat bagage van de reiziger gescheiden kan raken.
  2. Laat iets thuis achter, of geef het aan een naaste. Deze vorm van het gedeelde herkenningsteken is de oudste variant van dit amulet.
  3. Bevestig een amulet aan de binnenzijde van het voertuig in plaats van aan de buitenkant, precies zoals vrijwel elke moderne traditie voorschrijft.
  4. Bij een pelgrimage wordt het insigne op de bestemming aangeschaft en mee naar huis genomen, nooit andersom.
  5. Wie behouden terugkeert, hoort volgens diverse tradities dankbaarheid te betonen: met een ex-voto, een kaars of een gift aan het heiligdom.
  6. Een amulet afkomstig van een heiligdom wordt doorgaans na een jaar teruggebracht of vervangen, met name in de Japanse traditie.

Het gebruik van de ex-voto verdient het om in ere te worden hersteld. Een traditie die van je vraagt om een veilige thuiskomst vast te leggen, zorgt ervoor dat je je bewust realiseert dat je heelhuids bent teruggekeerd.

Amuletten voor op reis

De voorwerpen die men onderweg bij zich draagt.

Vragen ter reflectie

  • Reisamuletten vragen om een behouden terugkeer in plaats van een voorspoedige reis. Waar zou jouw voorkeur naar uitgaan?
  • Het gedeelde herkenningsteken werkt alleen als beide helften bestaan. Wie bewaart jouw wederhelft?
  • Een ex-voto is een dankbetuiging in plaats van een bede. Wanneer heb je voor het laatst stilgestaan bij een behouden thuiskomst?

Veelgestelde vragen

Alle acht doeleinden

Laatste Berichten

Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.