Talismannen · Tekens en zegels

De ankh

Ook bekend als: Levenssleutel, crux ansata, hengselkruis

Het geschreven woord voor leven, omgevormd tot een voorwerp dat precies in de hand past.

In één oogopslag

Herkomst
Oude Egypte
Gelezen als
De hiëroglief ankh, leven
Vroegste gebruik
Vroeg-dynastieke periode, ca. 3000 v.Chr.
Materialen
Faience, hout, brons, goud
Gedragen door
Goden, gehouden bij de neusgaten van koningen
Later gebruik
Koptische crux ansata, later moderne herleving

Wat het is

Een lus boven een horizontale balk op een verticale stam. In het Egyptische schrift is het een drieklankteken dat gelezen wordt als ankh, wat leven betekent. Het werd gebruikt in alledaagse woorden en namen, maar ook in religieuze teksten. Dat is het eerste wat men moet begrijpen: anders dan vrijwel elk ander sieraad hier is de ankh een schriftteken voordat het een symbool werd.

In graf- en tempelschilderingen houden goden het vast bij de lus en reiken het naar de neus van de koning, de beeldtaal voor het schenken van leven of levensadem. Stromen van ankh-tekens vloeien uit ceremoniële vazen. Het teken wordt gedragen, aangeboden en geschonken, en slechts hoogst zelden louter ter versiering getoond.

Wat de lus voorstelde

Niemand weet met zekerheid welk voorwerp het teken oorspronkelijk afbeeldde, en er zijn talloze theorieën aangedragen. Een sandaalriem, waarbij de lus om de enkel past en de balk de dwarsband vormt, is het oudste wetenschappelijke voorstel en blijft het gangbare standpunt onder egyptologen, verdedigd door Alan Gardiner en later Wolfhart Westendorf. Het steunt op het rebusprincipe van het Egyptische schrift: een concreet voorwerp waarvan de naam klinkt als een abstract begrip wordt getekend om dat begrip te schrijven, waardoor een sandaalriem het woord «leven» verbeeldt.

Andere onderzoekers zagen er een spiegel in een foedraal in, een geknoopte doek of gordel, een papyrusfoedraal of de opgaande zon aan de horizon. De zienswijze dat het teken een vereniging van mannelijke en vrouwelijke principes voorstelt, is een negentiende-eeuws esoterisch bedenksel zonder enig Egyptisch fundament, al blijkt het vrijwel onuitroeibaar.

Geen van deze verklaringen is onomstotelijk bewezen, en het eerlijke antwoord luidt dat de oorsprong verloren is gegaan. Wel staat vast dat de Egyptenaren het teken drieduizend jaar lang gebruikten zonder klaarblijkelijk de behoefte te voelen die oorsprong te doorgronden.

Als amulet

Vervaardigd in dezelfde ontzagwekkende aantallen als de scarabee en de wedjat: geglazuurde faience voor het gewone volk, hout voor eenvoudige graven, brons en goud voor wie het kon betalen. Gedragen om de hals, meegegeven aan de overledenen en verwerkt in handvatten van spiegels en ceremoniële lepels, zodat het voorwerp zelf het teken vormde.

Het is een levensschenkend amulet en geen beschermend afweerteken, en dat onderscheid blijkt uit de toepassing. De wedjat waakt; de ankh schenkt. In grafgiften diende het niet om gevaar buiten te houden, maar om de overledene te voorzien van de adem die hij nodig had.

De vorm overleefde de oude religie. Koptische christenen namen het motief over als crux ansata, het kruis met handvat, en het komt veelvuldig voor in koptische manuscripten en weefsels als een christelijk kruis met diepe inheemse wortels.

De moderne geschiedenis

De heropleving van de ankh in de twintigste eeuw verliep stormachtig. Het werd een boegbeeld van de Egyptische herleving in de westerse esoterie, vervolgens van de tegencultuur van de jaren zestig, van de gothic-subcultuur en van een omvangrijke stroming binnen de afrocentrische en kemetische spiritualiteit, waar het een diepe en serieuze lading heeft.

Die laatste betekenis weegt zwaar. Voor velen is de ankh vandaag de dag geen museumstuk, maar een levend symbool van Afrikaanse culturele continuïteit, en men draagt het met die intentie. Het is raadzaam te beseffen tot welk gesprek men toetreedt wanneer men er een omhangt, want het teken vervult heden ten dage meerdere functies tegelijk.

Hoe de ankh werd gemaakt en gedragen

De Egyptische rituele praktijk is buitengewoon goed gedocumenteerd doordat zoveel grafgiften bewaard zijn gebleven.

  1. Gevormd uit geglazuurde faience voor dagelijks gebruik, of gesneden en gegoten in hout, brons, zilver en goud.
  2. Doorboord aan de bovenzijde van de lus voor een halskoord, of vervaardigd als massief voorwerp om in de hand te houden.
  3. Tijdens het leven om de hals gedragen, veelal in combinatie met een wedjat en een scarabee in plaats van op zichzelf.
  4. Meegegeven in graven, waar het teken levensadem toevoegt in plaats van louter onheil af te weren.
  5. Geïntegreerd in alledaagse voorwerpen, waardoor een spiegel of een lepel de fysieke vorm aannam van het woord waarmee hij werd aangeduid.

Hedendaagse ankhs worden vaak gecombineerd met ongerelateerde beeldtaal, met name het Oog van Horus en een scarabee, in composities die in een Egyptische werkplaats ondenkbaar waren. Dat is een eigentijdse ontwerpstijl en geen antiek gebruik.

Waar de ankh bij hoort

Het Egyptische ensemble waarmee het werd vervaardigd en gedragen.

Vragen ter reflectie

  • De ankh schenkt levenskracht in plaats van gevaar af te weren. Welke van die twee eigenschappen zoekt u werkelijk in een voorwerp?
  • De oorspronkelijke gedaante is vergeten en toch werkte het symbool drieduizend jaar. Moet een teken herleidbaar zijn om kracht te hebben?
  • Hetzelfde motief is een hiëroglief, een christelijk kruis en een eigentijds identiteitsembleem. Welke betekenis draagt u uit?

Veelgestelde vragen

Volgende Scarabee
Alle twintig amuletten

Laatste Berichten

Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.