Peorð

Een woord dat exact eenmaal is overgeleverd

Het eerlijke standpunt over deze rune is dat niemand weet wat het woord betekent, en de reden daarvoor verdient een heldere toelichting.

Het Oudengelse peorð komt nergens anders voor in het gehele Oudengelse corpus. Niet in de poëzie, niet in het proza, niet in de glossaria en niet in de oorkonden. Het is een hapax legomenon, een woord dat eenmalig is overgeleverd, en die ene vindplaats is deze strofe, die het begrip niet definieert.

Er is geen betrouwbare etymologie in het Germaans, en evenmin iets overtuigends in de bredere Indo-Europese taalfamilie. En omdat de rune werd weggelaten uit het Jongere Futhark, ontbreekt een Noorse of IJslandse strofe om mee te vergelijken.

De rune is bovendien zeldzaam in inscripties, omdat /p/ een schaarse klank was in het Germaans: de klankverschuiving die de wet van Grimm beschrijft, veranderde de meeste geërfde Indo-Europese p-klanken in een f. Daarom opent Feoh de rij en had deze letter weinig werk te verrichten.

Één strofe, één verder niet-geattesteerd woord, geen etymologie, geen tweede bron en weinig voorbeelden van gebruik. Dat is de volledige basis voor alles wat ooit over deze rune is geschreven.

Wat de strofe ons wel vertelt

De strofe schetst een sociale context in plaats van een definitie.

Wat peorð ook is, het is symble plega and hlehter (altijd spel en gelach) voor de trotsen, ðar wigan sittaþ on beorsele bliþe ætsomne: waar krijgers tezamen in de bierhal zitten, opgewekt in elkaars gezelschap.

Het hoort dus bij de hal, bij ontspanning en bij het samenzijn met anderen. Het gedicht maakt echter niet duidelijk of peorð het spel is dat men speelt, het speelstuk waarmee gespeeld wordt, de muziek, de drank, de bank of het gebouw zelf.

Bovendien is het handschrift in de tweede regel beschadigd, vandaar de open plek in de tekst hierboven. Tekstbezorgers vullen dit hiaat op verschillende wijzen aan, maar geen van die reconstructies lost het onderliggende probleem op.

De hypothesen

Elk van de onderstaande verklaringen is verdedigd door gekwalificeerde wetenschappers. Geen ervan kan rekenen op algemene instemming.

Een dobbelbeker of speelstuk. De populairste verklaring, omdat de zaal past bij spelen en omdat Tacitus overleverde dat de Germanen zo verwoed dobbelden dat zij bij een laatste worp zelfs hun eigen vrijheid inzetten. De vorm van het teken is weleens gelezen als een omgevallen beker. Taalkundige onderbouwing ontbreekt echter: het woord kan niet worden herleid tot enige bekende Germaanse term voor dobbelstenen of spelletjes.

Een perenboom. Bepleit op basis van een mogelijke ontlening aan het Latijnse pirum. Bomen komen elders in het gedicht voor, dus het past binnen het karakter van de tekst, maar het verklaart de bierhal niet.

Een haard of vuurplaats. Voorgesteld als een ontlening aan het Keltisch of Slavisch, wat goed aansluit bij het binnenverblijf.

Een muziekinstrument. Afgeleid van plega, een woord dat zowel optredens en muziek als spelen dekt.

Een baarmoeder of geboorte. Veelvoorkomend in moderne runenboeken en historisch gezien de zwakste hypothese. Zij steunt op een verondersteld verwant woord dat de meeste taalkundigen verwerpen, en heeft geen enkel verband met de bierhal die de strofe feitelijk beschrijft.

De samenvatting van Bruce Dickins en andere taalgeleerden staat nog altijd overeind: op basis van het huidige bewijsmateriaal is het woord onvertaalbaar.

Waar de moderne betekenis vandaan komt

Als het woord niet kan worden vertaald, waarom beweert vrijwel elk runenboek dan dat het lot, toeval, geheimen of de baarmoeder betekent?

Omdat een divinatiesysteem geen leegte verdraagt. Toen runen in de twintigste eeuw als orakel werden ingezet, grotendeels na Ralph Blums The Book of Runes in 1982, hadden alle vierentwintig tekens een betekenis nodig die hardop kon worden uitgesproken. Dit was het teken met een hiaat, en dat hiaat werd opgevuld.

De hypothese van de dobbelbeker was het eenvoudigst voorhanden, omdat zij toeval, het lot en het onbekende in één beweging oplevert. Van daaruit verschoof de betekenis naar de baarmoeder, verborgen zaken en het occulte in het algemeen.

Die ontwikkeling is niet oneervol. Het is alleen geen vertaling, en dat onderscheid moet helder zijn voor iedereen die met deze rune werkt.

In een lezing

Er zijn twee verdedigbare benaderingen, en die zijn niet hetzelfde.

Lees het gedicht. Peorð is de hal: spel, gelach, krijgers bijeen, het specifieke genoegen van goed gezelschap in rusttijd. Dit is de enige duiding waar historisch bewijs voor bestaat, en zij is oprecht waardevol: kameraadschap, de waarde van onbezorgde tijd en het samenzijn met je mensen zonder dat er iets op het spel staat. In een legging vol zware runen herinnert zij eraan dat de bierhal bestaat.

Lees de leegte. Peorð is de rune waarvan de betekenis onbekend is, bewust ingezet om de factor te markeren die nog niet is onthuld: informatie waarover de vrager niet beschikt, een beslissing die elders wordt genomen, of iets wat weldra relevant wordt maar door niemand nog is benoemd. Dit is een moderne interpretatie die er eerlijk voor uitkomt modern te zijn, wat van de baarmoeder-lezing niet kan worden gezegd.

Beide benaderingen zijn verkieslijk boven het voorwenden dat de etymologie vaststaat.