Peorð

Słowo poświadczone dokładnie raz

Uczciwe postawienie sprawy w przypadku tej runy brzmi następująco: nikt nie wie, co ona oznacza, a powód tego stanu rzeczy warto przedstawić precyzyjnie.

Staroangielskie słowo peorð nie pojawia się nigdzie indziej w całym korpusie języka staroangielskiego. Ani w poezji, ani w prozie, ani w glosariuszach, ani w dokumentach prawnych. Jest to hapax legomenon, czyli wyraz poświadczony zaledwie jeden jedyny raz, a tym jedynym świadectwem jest owa strofa, która zresztą go nie definiuje.

Brak dla niego pewnej etymologii germańskiej. Nie ma też żadnych przekonujących propozycji w szerszej rodzinie indoeuropejskiej. Ponieważ zaś runę odrzucono w Młodszym futharku, nie zachowała się żadna strofa norweska ani islandzka, z którą można by ją porównać.

Runa ta jest rzadka także w inskrypcjach, gdyż głoska /p/ występowała w językach germańskich wyjątkowo rzadko: przesuwka głoskowa opisana przez prawo Grimma zamieniła większość odziedziczonych indoeuropejskich dźwięków p w f, co wyjaśnia, dlaczego Feoh otwiera alfabet i dlaczego litera p miała tak niewiele zastosowań.

Jedna strofa, jedno niepoświadczone nigdzie indziej słowo, brak etymologii, brak drugiego świadectwa i nieliczne przykłady użycia w inskrypcjach. Oto cały fundament wszystkiego, co kiedykolwiek napisano o tej runie.

Co tak naprawdę mówi strofa

Tekst podaje raczej scenerię niż definicję.

Czymkolwiek jest peorð, jest ono symble plega and hlehter, czyli zawsze zabawą i śmiechem dla dumnych, ðar wigan sittaþ on beorsele bliþe ætsomne: gdzie wojownicy zasiadają razem w piwnej hali, weseli w swoim gronie.

Należy więc do przestrzeni sali biesiadnej, do wypoczynku i przebywania wśród ludzi. Strofa nie zdradza jednak, czy peorð to gra, w którą grają, przybory służące do zabawy, muzyka, napój, ława biesiadna czy może sama hala.

Rękopis jest ponadto uszkodzony w drugim wersie, stąd w powyższym tekście pojawia się luka. Wydawcy uzupełniają ten ubytek na różne sposoby, lecz żadna z rekonstrukcji nie rozwiązuje zasadniczej zagadki.

Główne hipotezy

Każda z poniższych interpretacji była wysuwana przez wykwalifikowanych badaczy, lecz żadna nie zyskała powszechnej akceptacji.

Kubek do gry w kości lub pionek. Najpopularniejsza hipoteza, ponieważ sceneria sali biesiadnej pasuje do gier losowych, a Tacyt odnotował, że germański hazard bywał nałogowy do tego stopnia, iż mężczyźni potrafili zastawić własną wolność na pojedynczy rzut kośćmi. Kształt runy odczytywano jako leżący na boku kubek. Brak tu jednak jakiegokolwiek oparcia językowego: słowa tego nie da się wywieść z żadnego znanego germańskiego terminu oznaczającego kości czy gry.

Grusza. Propozycja oparta na możliwym zapożyczeniu z łacińskiego pirum. Drzewa pojawiają się w innych miejscach poematu, więc motyw ten pasowałby do całości, lecz nie wyjaśnia obecności piwnej hali.

Palenisko lub kominek. Hipoteza sugerująca zapożyczenie z języków celtyckich lub słowiańskich, dobrze wpisująca się w scenerię zamkniętego pomieszczenia.

Instrument muzyczny. Wniosek wysnuty ze słowa plega, które oznaczało nie tylko gry, lecz także popisy i występy muzyczne.

Łono lub narodziny. Wyjaśnienie powszechne we współczesnych podręcznikach runicznych i zarazem najsłabiej uzasadnione historycznie. Opiera się na rzekomym pokrewieństwie słów odrzucanym przez większość językoznawców i nie ma żadnego związku z piwną halą opisaną w strofie.

Wniosek sformułowany przez Bruce'a Dickinsa i innych badaczy pozostaje w mocy: w świetle obecnych źródeł słowo to jest nieprzetłumaczalne.

Skąd wzięło się współczesne znaczenie

Skoro wyrazu tego nie da się przetłumaczyć, dlaczego niemal każda książka o runach twierdzi, że oznacza on los, przypadek, tajemnice lub łono?

Ponieważ żaden system wróżebny nie może pozwolić sobie na białą plamę. Kiedy w XX wieku runy zaczęto wykorzystywać jako wyrocznię (w dużej mierze za sprawą wydanej w 1982 roku książki Ralpha Bluma Księga run), wszystkie dwadzieścia cztery znaki musiały otrzymać znaczenie, które dało się odczytać na głos. W tym jednym miejscu ziała luka, więc ją zapełniono.

Hipoteza o kubku do gry w kości okazała się najwygodniejsza, ponieważ jednym ruchem dostarczała pojęć przypadku, przeznaczenia i niewiadomej. Stamtąd łatwo przeszła w motyw łona, rzeczy ukrytych i szeroko pojętego okultyzmu.

Proces ten nie jest niczym haniebnym, jednak nie ma nic wspólnego z przekładem źródłowym, a różnica ta powinna być jasna dla każdego, kto sięga po tę runę.

W interpretacji

Istnieją dwa uzasadnione podejścia i każde z nich prowadzi w inną stronę.

Odczytanie według poematu. Peorð oznacza halę: zabawę, śmiech, wojowników zasiadających razem oraz specyficzną przyjemność płynącą ze swobodnego wypoczynku w dobrym towarzystwie. To jedyne znaczenie poparte jakimikolwiek dowodami źródłowymi i zarazem niezwykle pożyteczne: wskazuje na braterstwo, wartość beztroskiego spędzania czasu oraz przebywanie wśród swoich bez żadnej presji i bez żadnej stawki. W rozkładzie pełnym trudnych run przypomina, że piwna hala wciąż istnieje.

Odczytanie według luki. Peorð jako runa o nieznanym znaczeniu bywa świadomie stosowana do oznaczenia czynnika, który nie został jeszcze ujawniony: informacji, którymi pytający nie dysponuje, decyzji zapadającej w innym miejscu czy sprawy mającej wkrótce nabrać wagi, a której nikt dotąd nie nazwał. To odczytanie na wskroś współczesne, lecz uczciwie przyznające się do swej natury, czego nie można powiedzieć o interpretacji odwołującej się do łona.

Oba te podejścia są znacznie lepsze niż udawanie, że etymologia została ostatecznie ustalona.