Xiangshu, de teken-getallezing

Wat teken-getal betekent

Xiangshu is een samenstelling van twee woorden: xiang, de beelden of tekens, en shu, de getallen. Samen benoemen ze een manier om Het Boek der Veranderingen te lezen waarin de figuren niet in de eerste plaats literatuur zijn maar apparaat. Een hexagram is tegelijk een plaats in meerdere systemen, en de taak van de lezer is uit te zoeken wat die systemen over een bepaald ogenblik zeggen.

Deze benadering beheerste de Han-dynastie en was geen randverschijnsel. De Veranderingen waren tot staatsklassieker verheven, aan de keizerlijke academie werden leerstoelen ingesteld voor concurrerende uitleglijnen, en de geleerden die ze bekleedden adviseerden de troon over voortekens. De kalender goed krijgen en de kosmos goed krijgen golden als hetzelfde probleem, en wie beide kon was een keizer van nut.

De staat en de klassieker

Het doet ertoe dat dit onder de Han gebeurde en nergens anders. Keizer Wu had de Vijf Klassieken tot grondslag van het officiële onderwijs gemaakt, en benoeming op een leerstoel betekende dat een bepaalde lezing van een bepaalde tekst feitelijk regeringsleer werd. Meng Xi, Jing Fang en hun rivalen waren geen privégeleerden die handschriften lieten rondgaan; zij dongen naar institutionele erkenning.

Die wedijver beloonde systemen die antwoorden opleverden. Een lezing van de Veranderingen die kon zeggen welk hexagram de derde week van de tweede maand bestuurde, en wat dat betekende voor een droogte of een opvolgingstwist, was aan het hof meer waard dan een die zedelijke bespiegeling bood. De druk liep richting technische uitwerking, en de school werkte uit.

Hoe het raderwerk loopt

De grondleggende zet is die van Meng Xi, en hij is ontwapenend eenvoudig: verdeel zestig hexagrammen gelijkmatig over het zonnejaar en houd Kan, Li, Zhen en Dui achter om de vier seizoenskeerpunten te besturen. Elke overige figuur beslaat nu iets minder dan een week. Een datum brengt een hexagram mee, een hexagram een stuk van het jaar, en de tekst heeft een klok gekregen.

Jing Fang voegde vervolgens de tweede laag toe. Zijn Na Jia hecht de tien Hemelse Stammen en twaalf Aardse Takken aan afzonderlijke lijnen. Dat klinkt als boekhouden en is in feite de beslissende stap, want een tak brengt veel mee. Zodra een lijn een tak houdt, houdt ze een van de Vijf Fasen, een windstreek, een seizoen, een dubbeluur en een van de twaalf dieren. Een kale lijn is een voorwerp met eigenschappen geworden.

Zijn acht paleizen groeperen alle vierenzestig in families van acht, elk voortgebracht uit een verdubbeld trigram door zijn lijnen in een vaste volgorde te veranderen: eerste lijn, dan tweede, dan derde, enzovoort, waarbij de laatste twee leden aan een andere regel gehoorzamen. Binnen elke familie is één lijn gemerkt als shi, de wereld- of zelflijn die staat voor wie vraagt, en een andere als ying, de antwoordlijn die staat voor de zaak waarnaar gevraagd wordt.

Op dat punt is de raadpleging een berekening geworden. Je vraagt niet meer alleen wat het oordeel zegt. Je vraagt of de fase die jouw lijn draagt door de omringende fasen wordt voortgebracht of overwonnen, of het seizoen haar voedt of leegtrekt, en wat de verborgen lijn eronder doet.

Het apparaat vermenigvuldigt zich

Latere Han- en Wei-geleerden bleven toevoegen. Zheng Xuan gaf de voorkeur aan Yao Chen, een andere verdeling van de takken, die eeuwenlang met Na Jia wedijverde. Xun Shuang las hexagrammen via het opstijgen van Qians lijnen en het dalen van die van Kun, wat de figuren een innerlijke dynamiek gaf. Fei Fu hield vol dat elk hexagram lijnen verbergt die het van het hoofd van zijn paleis leent, zodat wat je ziet maar de helft van de informatie is.

Naast het technische werk liepen de apocriefen, de Yi wei, die de hexagramkalender als sleutel tot politieke profetie namen. Deze teksten waren buitengewoon invloedrijk en uiteindelijk zo verontrustend dat opeenvolgende dynastieën ze verboden, in ernst vanaf de vijfde eeuw. Ze overleven vooral als citaten in werken die tegen hen betoogden.

De overdaad en de reactie

De zwakte van het systeem is die van elk voldoende rijk uitlegapparaat: met genoeg hulpmiddelen is elke conclusie te rechtvaardigen. Yu Fan is het grensgeval. Zijn Gua Bian leidt figuren uit elkaar af met voorgeschreven lijnbewegingen, en hij vulde het aan met halve beelden en nog meer correspondenties tot vrijwel elk commentaar ergens op kon steunen.

Wang Bi's antwoord in de derde eeuw was bijna alles overboord te zetten. Zijn formulering, dat men de betekenis grijpt en de tekens vergeet, gaf de Yili-school haar grondslagleus en bepaalde de voorwaarden van een rivaliteit die sindsdien voortduurt. Het was een twist over methode, niet over of de Veranderingen ertoe deden, en ze werd volledig gewonnen. Han-commentaren werden niet meer overgeschreven en de meeste gingen binnen twee of drie eeuwen verloren.

Twee keer teruggehaald

Teken en getal kwamen twee keer terug, op heel verschillende wijzen.

De Song-heropleving liep via de diagrammen: de Gele Rivier-kaart en het Luo-rivierschrift, getalordeningen die als oorsprong van de trigrammen zelf golden. Chen Tuan gaf ze door vanuit een taoïstisch milieu en Shao Yong bouwde op de ordening die eruit volgt een volledige kosmologie, met inbegrip van een cyclische chronologie van het heelal, gemeten in eenheden van bijna honderddertigduizend jaar. Die stroming is eerder wijsgerig dan waarzeggend, en zij bracht de ordening voort die Leibniz later als binaire rekenkunde las.

De Qing-heropleving was geleerd en sceptisch. Hui Dong en de bewijsonderzoekers hielden de Song-diagrammen voor een late vinding in het gewaad van de oudheid, en de echte Han-geleerdheid voor iets dat uit de overlevering moest worden opgegraven. Hun werkwijze was filologisch: citaten uit Tang- en Song-compilaties ziften, toeschrijven en commentaren weer samenstellen die als boek niet meer bestonden. Zhang Huiyans reconstructie van Yu Fan, tientallen jaren werk aan een auteur wiens oorspronkelijke tekst verdwenen was, is het model van die inspanning en is nog steeds de editie waarmee onderzoekers werken.

Waar het voortleeft

De levende vorm is Wen Wang Gua, genoemd naar koning Wen en rechtstreeks op Jing Fangs apparaat gebouwd. Een waarzegger werpt zes keer drie munten, bepaalt het paleis van het hexagram, wijst takken en fasen aan de lijnen toe, markeert de wereld- en antwoordlijn, noteert de verborgen lijnen en leest de uitkomst af aan de manier waarop die elementen elkaar steunen of aanvallen en hoe het lopende seizoen ze weegt.

Het loont duidelijk te zijn over de afstamming, want vertalingen verdoezelen die. De techniek die de meeste Chinese beroepswaarzeggers vandaag gebruiken is niet de lezing via oordeel en beeld die van Wilhelm of Legge bekend is. Het is de rekenmethode die een Han-ambtenaar ontwikkelde om staatszaken te voorspellen, en ze is sinds de eerste eeuw v.Chr. onafgebroken in gebruik. Wie alleen de Veranderingen in een westerse taal kent en dan een werkende waarzegger in Taipei of Hongkong gadeslaat, herkent de hexagrammen en vrijwel niets anders.