Xiangshu, lektura znaku i liczby

Co znaczy znak i liczba

Xiangshu to złożenie dwóch słów: xiang, obrazy albo znaki, oraz shu, liczby. Razem nazywają sposób czytania Księgi Przemian, w którym znaki nie są przede wszystkim literaturą, lecz aparatem. Heksagram jest naraz miejscem w kilku systemach, a zadaniem czytelnika jest wydobyć, co te systemy mówią o danej chwili.

To podejście panowało za dynastii Han i nie było zajęciem marginesu. Przemiany podniesiono do rangi klasyka państwowego, w akademii cesarskiej ustanowiono katedry dla rywalizujących linii wykładu, a uczeni, którzy je zajmowali, doradzali tronowi w sprawie znaków wróżebnych. Trafienie w kalendarz i trafienie w kosmos rozumiano jako ten sam problem, a człowiek zdolny do obu rzeczy był cesarzowi przydatny.

Państwo i klasyk

Ma znaczenie, że stało się to za Hanów, a nie gdzie indziej. Cesarz Wu ustanowił Pięć Klasyków podstawą nauczania urzędowego, a objęcie katedry oznaczało, że konkretna lektura konkretnego tekstu stawała się w praktyce doktryną rządową. Meng Xi, Jing Fang i ich rywale nie byli prywatnymi uczonymi rozprowadzającymi rękopisy; walczyli o uznanie instytucjonalne.

Ta rywalizacja nagradzała systemy dające odpowiedzi. Lektura Przemian zdolna powiedzieć, który heksagram rządzi trzecim tygodniem drugiego miesiąca i co to znaczy dla suszy albo sporu o sukcesję, była na dworze warta więcej niż taka, która oferowała refleksję moralną. Nacisk szedł ku rozbudowie technicznej, a szkoła rozbudowywała.

Jak działa maszyneria

Ruch założycielski należy do Meng Xi i jest rozbrajająco prosty: rozłożyć sześćdziesiąt heksagramów równomiernie na rok słoneczny, zatrzymując Kan, Li, Zhen i Dui, by rządziły czterema przesileniami pór roku. Każdy pozostały znak zajmuje teraz nieco mniej niż tydzień. Data pociąga heksagram, heksagram pociąga odcinek roku, a tekst dostał zegar.

Jing Fang dołożył potem drugą warstwę. Jego Na Jia przypina dziesięć Niebiańskich Pni i dwanaście Ziemskich Gałęzi do poszczególnych linii. Brzmi to jak księgowość, a jest krokiem rozstrzygającym, bo gałąź niesie ze sobą bardzo wiele. Gdy tylko linia trzyma gałąź, trzyma jedną z Pięciu Przemian, stronę świata, porę roku, podwójną godzinę i jedno z dwunastu zwierząt. Naga linia stała się przedmiotem z własnościami.

Jego osiem pałaców przegrupowuje wszystkie sześćdziesiąt cztery w rodziny po osiem, każdą zrodzoną z podwojonego trigramu przez zmianę jego linii w ustalonym porządku: pierwsza linia, potem druga, potem trzecia i tak dalej, przy czym dwaj ostatni członkowie powstają wedle innej reguły. W każdej rodzinie jedna linia jest oznaczona jako shi, linia świata albo ja, stojąca za tym, kto pyta, a druga jako ying, linia odpowiedzi, stojąca za sprawą, o którą pytano.

W tym punkcie wróżba stała się obliczeniem. Nie pytasz już tylko, co mówi Wyrok. Pytasz, czy przemiana niesiona przez twoją linię jest rodzona czy pokonywana przez przemiany wokół, czy pora roku ją karmi czy drenuje i co robi ukryta linia pod nią.

Aparat się mnoży

Późniejsi uczeni hanowscy i weiscy dokładali kolejne elementy. Zheng Xuan wolał Yao Chen, inny rozdział gałęzi, który przez stulecia konkurował z Na Jia. Xun Shuang czytał heksagramy przez wznoszenie się linii Qian i opadanie linii Kun, nadając znakom wewnętrzną dynamikę. Fei Fu utrzymywał, że każdy heksagram kryje linie pożyczone od głowy swojego pałacu, więc to, co widzisz, to tylko połowa informacji.

Obok pracy technicznej biegły apokryfy, Yi wei, które brały kalendarz heksagramów za klucz do proroctwa politycznego. Teksty te były ogromnie wpływowe i ostatecznie na tyle niepokojące, że kolejne dynastie ich zakazywały, na serio od V wieku. Przetrwały głównie jako cytaty w dziełach, które z nimi polemizowały.

Przesada i reakcja

Słabość systemu jest tą, która dotyka każdego dostatecznie bogatego aparatu wykładu: przy dostatecznej liczbie urządzeń da się uzasadnić dowolny wniosek. Yu Fan to przypadek graniczny. Jego Gua Bian wyprowadza znaki jeden z drugiego przez przepisane ruchy linii, a uzupełnił go półobrazami i dalszymi odpowiedniościami, aż praktycznie każdy komentarz dało się na czymś oprzeć.

Odpowiedzią Wang Bi w III wieku było wyrzucenie niemal wszystkiego. Jego sformułowanie, że chwyta się sens i zapomina znaki, dało szkole Yili jej hasło założycielskie i wyznaczyło warunki rywalizacji trwającej od tamtej pory. Był to spór o metodę, nie o to, czy Przemiany są ważne, i został wygrany całkowicie. Komentarzy hanowskich przestano przepisywać, a większość zaginęła w ciągu dwóch, trzech stuleci.

Odzyskane dwukrotnie

Znak i liczba wróciły dwa razy, w całkiem różnych trybach.

Odrodzenie songowskie poszło przez diagramy: Mapę Żółtej Rzeki i Pismo Rzeki Luo, układy liczbowe podawane za źródło samych trigramów. Chen Tuan przekazał je ze środowiska taoistycznego, a Shao Yong zbudował na wynikającym z nich porządku pełną kosmologię, wraz z cykliczną chronologią wszechświata mierzoną w jednostkach po blisko sto trzydzieści tysięcy lat. Ten nurt jest raczej filozoficzny niż wróżebny i wydał układ, który Leibniz odczytał później jako arytmetykę dwójkową.

Odrodzenie qingowskie było uczone i sceptyczne. Hui Dong i badacze dowodowi uważali diagramy songowskie za późny wynalazek przebrany za starożytność, a prawdziwą uczoność hanowską za coś, co trzeba odkopać ze źródeł. Ich metoda była filologiczna: przesiać cytaty z kompilacji tangowskich i songowskich, przypisać je i złożyć na nowo komentarze, które nie istniały już jako książki. Rekonstrukcja Yu Fana dokonana przez Zhang Huiyana, dziesięciolecia pracy nad autorem, którego tekst pierwotny zaginął, jest wzorem tego wysiłku i pozostaje wydaniem, z którego korzystają badacze.

Gdzie przetrwało

Żywą formą jest Wen Wang Gua, nazwane od króla Wena i zbudowane wprost na aparacie Jing Fanga. Wróżbita rzuca trzema monetami sześć razy, ustala pałac heksagramu, przypisuje liniom gałęzie i przemiany, zaznacza linię świata i odpowiedzi, notuje linie ukryte i odczytuje wynik z tego, jak te elementy się wspierają albo atakują i jak waży je bieżąca pora roku.

Warto mieć jasność co do rodowodu, bo przekłady go zacierają. Technika, którą posługuje się dziś większość chińskich wróżbitów zawodowych, to nie lektura przez Wyrok i Obraz znana z Wilhelma czy Legge'a. To metoda obliczeniowa, którą hanowski urzędnik opracował do prognozowania spraw państwowych, i jest w nieprzerwanym użyciu od I wieku p.n.e. Czytelnik znający Przemiany wyłącznie w języku zachodnim, który potem przygląda się pracującemu wróżbicie w Tajpej albo Hongkongu, rozpozna heksagramy i niemal nic poza tym.