De zeven chakra's, en nog vijf

Wat een centrum is

Elk van deze centra is een plek langs de lichaamsas waar de beoefening zich concentreert. Middeleeuwse teksten beschrijven ze als lotussen: een aantal bloemblaadjes met op elk blad een Sanskrietletter, een zaadlettergreep in het midden, een element, een rijdier en een heersende godheid. Niets daarvan dient louter ter versiering. Aan het aantal bloemblaadjes herkent de beoefenaar bij welk centrum hij is, en de letters geven structuur aan een recitatie.

Zeven is het getal dat iedereen leert. Zes is het getal dat de teksten doorgaans geven, waarbij sahasrara apart wordt geteld omdat het buiten de reeks ligt en niet simpelweg de top ervan vormt. Dat onderscheid blijft bewaard in de formulering van de meeste Sanskrietbronnen: shat-chakra, de zes wielen, plus de duizendbladige lotus daarboven.

Oude en nieuwe correspondenties

De volgorde van de elementen blijft in alle bronnen gelijk: aarde, water, vuur, lucht, ruimte, gevolgd door twee centra voorbij de elementen. Dat geldt ook voor de aantallen bloemblaadjes, die in de onderste zes centra optellen tot vijftig, precies één voor elke letter van het Sanskrietalfabet. Hetzelfde geldt voor de zaadklanken LAM, VAM, RAM, YAM en HAM.

De kleuren vragen om oplettendheid, want de klassieke teksten beschrijven twee verschillende zaken en moderne overzichten beschrijven een derde. De yantra van elk centrum, de geometrische figuur die het element draagt, heeft een vaste kleur: een geel vierkant voor aarde, een witte maansikkel voor water, een rode driehoek voor vuur, een rokerig hexagram voor lucht en een witte cirkel voor ruimte. De bloemblaadjes hebben een heel andere kleuring: karmijnrood bij de wortel, vermiljoen bij het sacraalcentrum, het blauwzwart van een regenbui bij de navel, opnieuw vermiljoen bij het hart, rokerig paars bij de keel en wit bij het voorhoofd.

De regenboogkleuren horen bij geen van beide. Rood, oranje, geel, groen, hemelsblauw, indigo en violet werden pas in de twintigste eeuw samengesteld door de zeven centra te koppelen aan de zeven banden van het lichtspectrum. Die indeling sloeg aan omdat ze makkelijk te onthouden en eenvoudig te tekenen is. De koppeling met hormoonklieren ontstond op dezelfde manier, via het boek van Leadbeater uit 1927 en zijn lezers.

Op elke pagina worden alle drie de lagen getoond, met duidelijke vermelding van wat ze zijn.

Niet één systeem, maar vele

Christopher Wallis en andere kenners van tantrische bronnen wijzen op een belangrijk uitgangspunt: in de overgeleverde teksten zijn deze centra voorschrijvend van aard, niet beschrijvend. Het zijn geen fysieke organen die wachten om ontdekt of gedeblokkeerd te worden, maar richtlijnen voor beoefening: plekken waar een lettergreep wordt geplaatst, een godheid wordt gevisualiseerd en aandacht wordt vastgehouden. Daarom schrijven verschillende tradities verschillende aantallen voor: vier, vijf, zes, negen, twaalf of eenentwintig, zonder dat een van die systemen onjuist is. Het getal volgt de beoefening.

Het boeddhistisch tantrisme behoudt het basisidee, maar verandert vrijwel elk detail. Het Tibetaans vajrayana werkt met vijf wielen in plaats van zeven, met eigen aantallen bloemblaadjes (tweeëndertig bij de kruin, zestien bij de keel, acht bij het hart, vierenzestig bij de navel en tweeëndertig bij de basis), een centraal kanaal genaamd avadhuti in plaats van sushumna, en het hart in plaats van het hoofd als zetel van het bewustzijn. De innerlijke-vuurbeoefening van tummo, gesitueerd bij het navelwiel, vormt de motor van de Zes Yoga's van Naropa.

De natha-traditie voegt daar weer een andere as aan toe. De Siddha Siddhanta Paddhati van Gorakhnath noemt zestien adhara's: fysieke steunpunten vanaf de grote tenen en enkels tot aan het perineum, de navel en het gehemelte, bedoeld voor aarding en gerichte concentratie. Adhara's zijn ankers; chakra's zijn wielen. Het onderscheid tussen die twee behoort tot de helderste scheidslijnen in de oudere literatuur.

De vijf die de lijst niet haalden

Bindu, hrit, lalana, manas en soma zijn geenszins duister of obscuur. Ze komen voor in de Hatha Yoga Pradipika, de Shiva Samhita en hun commentaren, en specifieke oefeningen leunen erop: khechari mudra dient om lalana te bereiken, en bhakti-beoefening zetelt in hrit. Ze verdwenen uit het algemene onderricht omdat zeven een overzichtelijk getal is, en doordat de theosofische synthese die de chakra's naar het Westen bracht uitging van een model met zeven centra.

Ze zijn hier opgenomen omdat een kaart die alleen de hoofdwegen toont, nauwelijks een volwaardige kaart is.