De vijf kosha's

Vijf omhullingen, één Zelf

De Taittiriya Upanishad, een van de vroegste teksten, biedt veeleer een beproefde methode dan een starre theorie. Zij benoemt telkens een aspect waarmee een zoeker zich zou kunnen vereenzelvigen, toont aan dat er iets subtielers binnenin schuilt, en herhaalt deze beweging vijf keer.

Het vertrekpunt is het fysieke lichaam, dat uit voedsel bestaat: het groeit door voedsel, wordt door voedsel in stand gehouden en keert tot voedsel terug. Binnenin bevindt zich een laag van ademenergie, die het wezenlijke verschil uitmaakt tussen een levend lichaam en een stoffelijk overschot. Daarbinnen ligt het domein van de geest. Nog dieper bevindt zich de onderscheidingskracht, het oordeelkundige bewustzijn dat weegt in plaats van louter prikkels te registreren. In de diepste kern schuilt de gelukzaligheid.

Elke laag wordt een kosha genoemd, wat schede of omhulsel betekent. Dat woord is met zorg gekozen: de schede is niet het zwaard. Elk van de vijf lagen wordt beschreven als een bedekking, ook de laatste. Daarom stopt de tekst niet bij gelukzaligheid om die als eindbestemming te verheerlijken.

Waarom dit model houvast biedt

De kosha's geven de subtiele anatomie een heldere plaats. De nadi's en vayu's behoren tot pranamaya. De chakra's doorkruisen zowel pranamaya als manomaya. Meditatiebeoefening bestaat er grotendeels in op te merken in welke laag men werkzaam is, zonder de verschillende niveaus met elkaar te verwarren.

Het model fungeert tevens als diagnostisch kompas. Een probleem dat zich aandient als spiritueel berust dikwijls op een tekort aan slaap of onevenwichtige voeding, wat annamaya aangaat. Een ogenschijnlijk emotionele blokkade vloeit vaak voort uit een verstoorde ademhaling, het domein van pranamaya. Werken op het verkeerde niveau is de voornaamste oorzaak van stagnatie in de beoefening.

Geen stapsgewijze ladder

De vijf lagen worden gewoonlijk weergegeven als concentrische schillen. Dat beeld wekt gemakkelijk de indruk dat men naar binnen moet klimmen en de buitenste lagen achter zich moet laten. Dat stelt de Upanishad echter nergens. De omhullingen bestaan gelijktijdig. Een mens is al deze vijf lagen tegelijkertijd. Het doel van de beoefening is niet een vlucht uit de buitenste lagen, maar het beëindigen van de vergissing om ze voor het gehele Zelf aan te zien.

Een passend middel voor elke laag

De traditie wijst met opmerkelijke precisie aan welke oefening bij welke laag aansluit. De acht geledingen van Patanjali sluiten vrijwel naadloos aan op de vijf kosha's. Asana werkt in op de omhulling van voedsel. Pranayama verfijnt de omhulling van de adem. Pratyahara, het terugtrekken van de zintuigen, brengt het denkvermogen tot rust. Dharana en dhyana, concentratie en meditatie, scherpen het onderscheidingsvermogen. Wat zich bij de vijfde laag aandient is samadhi, minder een techniek dan de toestand die overblijft wanneer de voorgaande vier hun werk hebben voltooid.

Het praktische nut van deze lijst ligt in de juiste diagnose. Wanneer stilzitten onmogelijk is door lichamelijke pijn, bevindt het knelpunt zich in de eerste laag; asana is dan het antwoord, niet geforceerd blijven zitten. Is de ademhaling gejaagd en ongelijkmatig, dan kan geen enkele mate van concentratie de rusteloze geest tot bedaren brengen.