اشعار رونی

کاربرد شعر رون چیست

شعر رون یک ابزار یادافزا است، نه کتابی برای تفسیر معانی.

الفباهای رونی آکروفونیک (سرواژه‌ای) هستند: نام هر حرف برگرفته از واژه‌ای است که با همان صدای حرف آغاز می‌شود. Fehu صدای f را می‌آموزد و Beithe صدای b را. این سامانه تا زمانی کارآمد است که همگان نام‌ها را به خاطر داشته باشند، و شعری موزون با یک بند برای هر حرف و با ترتیبی ثابت، شیوه‌ای بسیار اثربخش برای تضمین ماندگاری این نام‌ها در حافظه است.

ماهیت این متون دقیقاً همین است: همتای رونیِ سرودهای الفبا، که برای نوآموزانِ یک خط سروده شده‌اند، و اصل بنیادین در سازمان‌دهی آن‌ها، یاری به حافظه است نه القای اصول عقیدتی.

این نکته در شیوه خوانش آن‌ها اهمیتی اساسی دارد. یک بند شعر نه تعریف لغوی است و نه مکاشفه‌ای الهام‌بخش؛ بلکه سرنخی چیستان‌گونه متصل به یک نام است، و کارکرد آن درست در همان لحظه‌ای که نام را به یاد می‌آورید، پایان می‌پذیرد.

فاصله زمانی میان خط و شعر

هیچ‌یک از این متون با الفبایی که توصیف می‌کند هم‌عصر نیست، و فاصله‌های زمانی میان آن‌ها بسیار چشمگیر است.

فوثارک کهن تقریباً از سده دوم تا هشتم میلادی در کاربرد بود. برای این خط هیچ شعری باقی نمانده است. تمام معانی نسبت‌داده‌شده به رون‌های فوثارک کهن، بر پایه بازسازی رو به عقب از روی اشعاری استوار است که درباره الفباهای متأخر و متفاوت سروده شده‌اند.

شعر رون انگلیسی باستان به توصیف فوتورک انگلو-ساکسون می‌پردازد و در دست‌نوشته‌ای بازمانده که در سده دهم میلادی استنساخ شده بود.

اشعار نروژی و ایسلندی ردیف شانزده‌رونیِ فوثارک جوانتر را توصیف می‌کنند و به ترتیب به سده‌های سیزدهم و پانزدهم میلادی تعلق دارند.

بریاثاراوگام در خط اوگام متعلق به دوره ایرلندی کهن است و الفبایی را توصیف می‌کند که تا سده هفتم میلادی کاربرد کتیبه‌ای آن برافتاده بود.

بنابراین، فاصله میان یک حکاک در سده چهارم میلادی و نخستین بیتی که حروف او را توصیف کرده چند صد سال است و در موارد اسکاندیناوی، با ردیفی کاملاً متفاوت روبه‌رو هستیم. هر کس ادعا کند می‌داند یک رون برای فردی که آن را حک کرده چه معنایی داشته، به متنی استناد می‌کند که آن حکاک هرگز نمی‌توانسته آن را بخواند.

دست‌نوشته‌ای که در آتش سوخت

مهم‌ترین متن از میان این چهار سنت، نزدیک بود برای همیشه از میان برود.

شعر رون انگلیسی باستان در نسخه خطی Cotton Otho B.x، بخشی از کتابخانه سر رابرت کاتن، نگهداری می‌شد. در سال ۱۷۳۱، آتش‌سوزی در اشبرنهام هاوس (Ashburnham House)، محل نگهداری این مجموعه، بخش بزرگی از آن را نابود کرد یا آسیب زد؛ نسخه Otho B.x نیز در میان آثار ازدست‌رفته بود.

این متن تنها به این دلیل باقی مانده است که هامفری وانلی (Humfrey Wanley) در سال ۱۷۰۵، بیست و شش سال پیش از آتش‌سوزی، آن را برای چاپ در اثر جورج هیکس (George Hickes) با عنوان Linguarum veterum septentrionalium thesaurus رونویسی کرده بود. هر آنچه امروز درباره نام‌های رون‌های انگلیسی باستان می‌دانیم، از طریق همین رونوشت چاپی به ما رسیده است.

این وابستگی اندکی نیست. هفت رون از بیست و چهار رون آغازین، یعنی گبو (Gebo)، وین (Wynn)، پرو (Peorð)، اِه (Eh)، اینگ (Ing)، اِثِل (Eþel) و دَگ (Dæg)، پیش از سروده شدن اشعار اسکاندیناوی از فوثارک جوانتر حذف شده بودند و در نتیجه آن اشعار هیچ بندی برای آن‌ها ندارند. تنها منظومه‌ای که این رون‌ها را توصیف می‌کند همین شعر انگلیسی است. اگر وانلی آن نسخه را رونویسی نکرده بود، نام‌های یک‌سوم از رون‌های فوثارک کهن بسیار فرضی‌تر و حدسی‌تر از وضعیت کنونی می‌بود.

نقاط اختلاف میان سنت‌ها

این چهار سنت غالباً ذیل یک حرف یکسان، مفاهیمی کاملاً متفاوت را توصیف می‌کنند؛ و همین اختلافات سودمندترین ویژگی آن‌هاست.

اوروز (Uruz) در انگلستان نیاگاو وحشی، در نروژ تفاله آهن، و در ایسلند باران ریز است. نسل این جانور در اسکاندیناوی منقرض شده بود؛ بنابراین معنای این نام دو بار و به طور مستقل بازتعریف شد.

کناز (Kenaz) در انگلستان مشعل، و در هر دو شعر اسکاندیناوی زخم و دمل چرکین است. مجموعه‌های امروزی رون‌ها تقریباً همگی از سنت انگلستان پیروی می‌کنند، و نام Kenaz که درج می‌کنند بر پایه واژه انگلیسی شکل گرفته است.

آنسوز (Ansuz) در ایسلند یک خدا، در انگلستان دهان، و در نروژ مصب رودخانه است.

فیهو (Fehu) در انگلستان مایه آسایش است، به شرط آنکه آن را ببخشید. اما در هر دو شعر اسکاندیناوی، ثروت عامل نزاع میان خویشاوندان است و هیچ شرطی نیز پیش پای خواننده گذاشته نمی‌شود.

خواندن یک شعر به تنهایی، اطمینانی کاذب به همراه می‌آورد. اما هنگامی که در کنار هم خوانده شوند، نشان می‌دهند چه چیزهایی پایدار بوده‌اند (هاگالاز در همه جا تگرگ، و ایسا در همه جا یخ است) و چه چیزهایی حتی در زمان سروده شدن این ابیات نیز در پرده ابهام قرار داشته‌اند.

سازوکار آموزشی شعر ایسلندی

شعر ایسلندی کاری انجام می‌دهد که سایر اشعار نمی‌کنند، و بدین ترتیب هدف اصلی این متون را آشکار می‌سازد.

هر یک از شانزده بند آن سه کنینگ ارائه می‌دهد و سپس دو واژه می‌افزاید: یک شرح لاتین برای نام رون، و یک اصطلاح شاعرانه نورس باستان برای حاکم. برای مثال Fé واژه‌های aurum fylkir (طلا و شاهزاده)، Týr واژه‌های Mars tiggi، و Óss واژه‌های Jupiter oddviti را دریافت می‌کند.

این شانزده بند از شانزده واژه مختلف برای شاهزاده و حاکم استفاده می‌کنند: fylkir، vísi، þengill، oddviti، ræsir، konungr، hildingr، niflungr، jöfurr، allvaldr، siklingr، tiggi، buðlungr، mildingr، lofðungr و ynglingr.

شعر اسکالدیک نیازمند گنجینه عظیمی از این دست هیتی (heiti) بود؛ یعنی مترادف‌هایی که یک شاعر درباری باید از بر می‌دانست. بنابراین این شعر هم‌زمان دو برنامه درسی را آموزش می‌دهد: رون‌ها، و واژگان. این متنی برای مکتب‌خانه است، و توضیحات لاتین جایگاه آن را به روشنی در یک کلاس درس صومعه‌ای قرار می‌دهد، نه در فضایی کفرآمیز و بت‌پرستانه.

روایت خط اوگام

خط اوگام شعر رون ندارد، اما سنتی دارد که چه بسا ارزشمندتر است: سه فهرست مستقل از کنینگ‌ها با نام بریاثاراوگام (Bríatharogaim) که به موران مک موئین (Morann mac Moín)، مک ایند اوگ (Mac ind Óc) و کو هولین (Cú Chulainn) منسوب است.

هر یک از آن‌ها عبارتی دوواژه‌ای برای هر حرف ارائه می‌دهد. از آنجا که این سه فهرست به طور جداگانه پدید آمده‌اند، توافق میان آن‌ها سندی اصیل و معتبر به شمار می‌رود، برخلاف تک‌منبع‌ها که هرگز چنین اعتباری ندارند. آنجا که هر سه فهرست چهره‌ای گلگون را توصیف می‌کنند، حرف به معنای سرخی است؛ و آنجا که هر سه ترس را وصف می‌کنند، معنای وحشت می‌دهد.

ساختارشکنی نوین الفبای درختی اوگام دقیقاً با همین شیوه انجام شد. شارحان قرون وسطایی به هر حرف یک درخت نسبت داده بودند؛ در حالی که کنینگ‌ها غالباً به جای درخت، یک شمش فلز، مزرعه، تیر بافندگی یا گوگرد را توصیف می‌کنند؛ و هر جا که شرح کاتبان با هر سه فهرست در تضاد باشد، این شرح الحاقی است که نامعتبر شناخته می‌شود.

سنت ژرمنی هیچ شواهد هم‌ترازی از این دست ندارد، زیرا به ازای هر رون در هر زبان، هرگز بیش از یک شاهد مستقل در اختیار نداشته است.

شیوه بهره‌گیری از این اشعار

از مجموعه این نکات، سه قاعده کاربردی حاصل می‌شود:

به سنت مشخص استناد کنید، نه صرفاً به معنا. جمله «کناز به معنای روشنایی است» صرفاً یک ادعاست؛ اما عبارت «شعر انگلیسی باستان آن را مشعل می‌نامد؛ هر دو شعر اسکاندیناوی آن را زخم می‌خوانند» یک توصیف مستند است. دومی به مراتب سودمندتر است و چندان طولانی‌تر هم نیست.

هم‌پوشانی را دلیل و مدرک، و اختلاف را داده‌ای آگاهی‌بخش بدانید. در جایی که سنت‌های مستقل بر یک معنا هم‌گرا می‌شوند، خوانش استوار است. و در جایی که واگرا می‌شوند، نشان می‌دهد که بخشی از معنا پیش از آن تاریخ از دست رفته بود.

انتظار نداشته باشید که این اشعار درباره جادو باشند. آن‌ها درباره گاو، تگرگ، کشتی، سپر، سطل شیر، زنبور، تفاله آهن، زخم، شرف، آب‌وهوا و گور هستند. یگانه چیزی که اشعار رونی با پایمردی از آن خالی مانده‌اند، سحر و امور باطنی است.