Runik she'rlar

Runik she'rning maqsadi

Runik she'r ma'nolar kitobi emas, balki xotiraga yordamchi vositadir.

Runik alifbolar akrofonikdir: har bir harf shu harf anglatadigan tovush bilan boshlanadigan so'z nomi bilan ataladi. Fehu sizga f ni o'rgatadi. Beithe sizga b ni o'rgatadi. Hamma nomlarni eslab qolsa, bu ajoyib tizim hisoblanadi. Belgilangan tartibda, ma'lum vaznda va har bir harf uchun bittadan bandga ega bo'lgan she'r esa nomlarni yodda saqlab qolishning juda samarali usulidir.

Ushbu matnlar xuddi shunday vazifani bajaradi. Ular alifbo qo'shig'ining runik ekvivalenti bo'lib, yozuvni o'rganayotgan odamlar uchun tuzilgan. Ularni tashkil etish tamoyili diniy qoidalardan ko'ra ko'proq mnemik xususiyatga ega.

Bu ularni qanday o'qish kerakligini belgilashda muhim. Har bir band aniq ta'rif yoki vahiy emas, u nomga biriktirilgan topishmoqsimon ishora bo'lib, nomi esingizga tushishi bilanoq o'z vazifasini bajarib bo'lgan hisoblanadi.

Yozuv va she'r o'rtasidagi farq

Ushbu matnlarning hech biri o'zi tasvirlaydigan alifbo davriga mos kelmaydi, qolaversa ular orasidagi bo'shliqlar ham juda katta.

Katta Futark taxminan ikkinchi asrdan sakkizinchi asrgacha ishlatilgan. Uning umuman hech qanday she'ri yo'q. Katta Futark runasiga berilgan har bir ma'no keyingi, boshqa alifbolar haqidagi she'rlardan olingan holda tiklangan.

Qadimgi ingliz runik she'ri Anglosakson Futorkini tasvirlaydi va o'ninchi asrda ko'chirilgan qo'lyozmada saqlanib qolgan.

Norveg va island she'rlari o'n oltita runadan iborat Kichik Futarkni tasvirlaydi hamda mos ravishda o'n uchinchi va o'n beshinchi asrlarga to'g'ri keladi.

Oghamning Bríatharogaim asari qadimgi irland tilida bo'lib, u yettinchi asrga kelib epigrafik jihatdan muomaladan chiqqan alifboni tasvirlaydi.

Demak, to'rtinchi asrda yashagan o'ymakor va uning harflarini tasvirlaydigan eng dastlabki misralar o'rtasidagi farq bir necha yuz yilni tashkil etadi, Skandinaviya holatida esa butunlay boshqa bir qatorni ko'rish mumkin. Biron runani o'ygan shaxs uchun uning qanday ma'no anglatganligini bilishni da'vo qilgan har kim, u shaxs umuman o'qiy olmagan hujjat asosida ish yuritayotgan bo'ladi.

Yongan qo'lyozma

Ushbu to'rttasidan eng muhimi deyarli yo'qolib ketayozgan edi.

Qadimgi ingliz runik she'ri Ser Robert Cotton kutubxonasining bir qismi bo'lgan Cotton Otho B.x asarida saqlanib qolgan. 1731-yilda kolleksiya saqlanayotgan Ashburnham uyida yong'in chiqib, uning katta qismini vayron qilgan yoki qattiq zarar yetkazgan. Yo'qotilganlar qatorida Otho B.x ham bor edi.

Matnning mavjud bo'lishi sababi Humfrey Wanley uni yigirma olti yil oldin (1705-yilda) George Hickesning Linguarum veterum septentrionalium thesaurus jurnalida nashr etish uchun ko'chirib yozganida edi. Qadimgi ingliz runik nomlari haqida barcha ma'lumotlar aynan shu bosma nusxa orqali bizgacha yetib kelgan.

Bu umuman e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydigan bog'liqlik. Dastlabki yigirma to'rtta runadan yettitasi (Gebo, Wynn, Peorð, Eh, Ing, Eþel va Dæg) Skandinaviya she'rlari yozilishidan oldin Kichik Futarkdan chiqarib tashlangan, shuning uchun bu she'rlarda ular uchun band yo'q. Ularni tasvirlaydigan yagona she'r ingliz tilidadir. Agar Wanley ulardan nusxa olmaganida, Katta Futarkning uchdan bir qismining nomlari hozirgidan ham ko'proq bahsli bo'lib qolardi.

Ular qaerdan o'zaro farq qiladi

To'rtta an'ana ko'pincha bitta harf ostida turli xil narsalarni tasvirlaydi. Aynan ulardagi tafovutlar ular haqidagi eng qiziqarli jihatlardan hisoblanadi.

Uruz Angliyada yovvoyi ho'kiz, Norvegiyada temir toshqoni, Islandiyada esa mayda yomg'irni anglatadi. Bu hayvon Skandinaviyada qirilib ketgan, shuning uchun bu nom bir-biriga bog'liq bo'lmagan holda ikki marta o'zgartirilgan.

Kenaz Angliyada mash'al, ikkala qadimgi skandinav she'rlarida esa yara ma'nosini bildiradi. Zamonaviy runa to'plamlari deyarli hamma joyda Angliya an'analariga amal qiladi, qolaversa ularda chop etilgan Kenaz nomi inglizcha so'zdan olingan.

Ansuz Islandiyada xudo, Angliyada og'iz va Norvegiyada daryoning quyilish joyini anglatadi.

Fehu Angliyada kimgadir berish sharti bilan olingan qulaylik. Ikkala qadimgi skandinav she'rlarida u qarindoshlar o'rtasida nizo keltirib chiqaradi va buning uchun hech qanday shart qo'yilmaydi.

Yakka o'zi o'qilgan bitta she'r soxta ishonch uyg'otishi mumkin. Ular birgalikda o'qilganda, nima doim barqarorligini (masalan, Hagalaz hamma joyda do'l, Isa esa hamma joyda muzni bildirishini) hamda misralar yaratilayotgan paytda nima allaqachon noaniq bo'lganini ko'rsatib beradi.

Islandiya usuli

Islandiya she'ri boshqalar qilmaydigan ishni amalga oshiradi va bu orqali ushbu matnlar nima uchun mo'ljallanganligini ochib beradi.

Uning o'n oltita bandining har birida uchta kenning (o'ziga xos ibora) beriladi, keyin unga ikkita so'z qo'shiladi: runa nomining lotincha tarjimasi (glossa) va hukmdor uchun qadimgi skandinav she'riy atamasi. Fé uchinchi misrasida aurum fylkir (tilla va shahzoda), Týr da Mars tiggi, Óss da esa Jupiter oddviti kabi so'zlarni oladi.

O'n oltita bandda shahzoda uchun o'n oltita turli xil so'z ishlatiladi (fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr, ynglingr).

Skaldik she'riyat shu kabi sinonomlarni (heitilarni) juda ko'p bilishni talab qilardi, sababi ularni saroy shoiri yoddan bilishi shart edi. Shunday qilib, bu she'r bir vaqtning o'zida runalar va lug'at boyligi kabi ikkita o'quv dasturini o'rgatadi. Bu maktab xonasiga xos bo'lgan matn bo'lib, lotincha tarjimalar buni qandaydir majusiy makon emas, balki aynan rohiblar maktabiga daxldor ekanligini isbotlaydi.

Ogham versiyasi

Oghamda runik she'r mavjud emas, lekin unda bundan ham yaxshiroq deb ta'riflash mumkin bo'lgan narsa bor. Bu Morann mac Moín, Mac ind Óc va Cú Chulainnga tegishli bo'lgan uchta mustaqil iboralar ro'yxati (yoki Bríatharogaim) dir.

Har biri har bir harf uchun ikkita so'zdan iborat iborani taqdim etadi. Uchalasining alohida tuzilganligi sababli, ular orasidagi muvofiqlik yagona manba berolmaydigan haqiqiy dalil bo'lib xizmat qiladi. Agarda ularning uchalasi ham qizarib ketgan yuzni tasvirlasa, bu harf qizillikni anglatadi. Qachonki uchalasi ham qo'rquvni tasvirlasa, u daxshat ma'nosini bildiradi.

Ogham daraxti alifbosining zamonaviy qayta tiklanishi aynan shu tarzda amalga oshirilgan. O'rta asr sharhlovchilari har bir harfga bitta daraxtni belgilagan; iboralar ko'pincha buning o'rniga quyma, maydon, to'quv dastgohi nurini yoki oltingugurtni tasvirlaydi. Qachonki sharh barcha uchta ro'yxatga ziddiyat qilsa, demak u begona xisoblanadi.

German an'anasida bunga qiyoslab bo'ladigan hech narsa yo'q, chunki unda har bir til bo'yicha har bir runa uchun birdan ortiq mustaqil guvoh mavjud emas.

Ulardan qanday foydalanish kerak

Bularning barchasidan uchta amaliy qoida kelib chiqadi.

Faqatgina ma'noga emas, balki an'anaga e'tibor qiling. "Kenaz yoritish degani" degan xulosa shunchaki tasdiq xolos. "Qadimgi ingliz she'ri uni mash'al deb ataydi, har ikkala skandinav she'rlarida esa u yara deb atalgan" iborasi esa aynan tasvirdir. Ikkinchisi foydaliroq, ustiga-ustak uzundan-uzoq ham emas.

Moslikka dalil sifatida va kelishmovchilikka esa ma'lumot sifatida qarang. Mustaqil an'analar mos kelgan joyda o'qilishi aniq va qat'iy. Ular bir-biridan farq qilgan joyda qandaydir tafsilotlar allaqachon yo'qotilgan bo'ladi.

Ularni afsun haqida deb o'ylamang. Ular asosan qoramol, do'l, kemalar, qalqonlar, sut chelaklari, asalarilar, shlak, jarohatlar, sharaf, ob-havo va qabr kabilarga qaratilgan. Runik she'rlarda doimiy ravishda uchramaydigan yagona narsa bu ularning yashirin (maxfiy) ekanligidir.