Poematy runiczne

Do czego służy poemat runiczny

Poemat runiczny jest pomocą pamięciową, a nie zbiorem mistycznych znaczeń.

Alfabety runiczne są akrofoniczne: każda litera nosi nazwę słowa zaczynającego się od głoski, którą dany znak reprezentuje. Fehu uczy litery f, a beithe litery b. Taki system sprawdza się znakomicie, dopóki wszyscy pamiętają nazwy znaków. Poemat zawierający po jednej strofie dla każdej litery, ułożony w stałym porządku i z zachowaniem metrum, stanowił niezwykle skuteczny sposób na ich utrwalenie.

Tym właśnie są te teksty: runicznym odpowiednikiem wierszyka z abecadłem, ułożonym dla osób uczących się pisma. Ich zasada organizacyjna jest mnemotechniczna, a nie doktrynalna.

Ma to fundamentalne znaczenie dla sposobu ich lektury. Strofa nie stanowi definicji ani teologicznego objawienia. Jest zagadkową wskazówką przypisaną do nazwy, a jej zadanie kończy się w chwili, gdy uczeń przypomni sobie właściwe słowo.

Przepaść czasowa między pismem a poematem

Żaden z tych tekstów nie powstał współcześnie z alfabetem, który opisuje, a rozbieżności czasowe są ogromne.

Starszy futhark był w użyciu w przybliżeniu od drugiego do ósmego wieku. Nie zachował się dla niego żaden poemat. Każde znaczenie przypisywane runom Starszego futharku jest rekonstruowane wstecz na podstawie poematów o późniejszych, zupełnie innych alfabetach.

Starangielski poemat runiczny opisuje anglosaksońskie futhorc i przetrwał w rękopisie skopiowanym w dziesiątym wieku.

Poemat norweski oraz islandzki opisują szesnastorunowy Młodszy futhark i datowane są odpowiednio na trzynasty i piętnasty wiek.

Z kolei traktaty Bríatharogaim dla pisma ogham powstały w języku staroirlandzkim i opisują alfabet, który wyszedł z użycia epigraficznego już w siódmym wieku.

Odległość między czwartowiecznym rytownikiem a najwcześniejszymi wierszami opisującymi jego litery wynosi więc kilkaset lat, a w przypadku źródeł skandynawskich dotyczy zupełnie innego rzędu runicznego. Każdy, kto twierdzi, że zna znaczenie runy dla osoby ryjącej ją w kamieniu, opiera się na dokumencie, którego ta osoba nigdy nie widziała na oczy.

Rękopis, który spłonął

Najważniejszy z czterech tekstów niemal w ogóle nie dotrwał do naszych czasów.

Starangielski poemat runiczny zachował się w manuskrypcie Cotton Otho B.x, stanowiącym część biblioteki sir Roberta Cottona. W 1731 roku pożar w Ashburnham House, gdzie wówczas przechowywano zbiory, zniszczył lub uszkodził znaczną część kolekcji. Wśród bezpowrotnie utraconych woluminów znalazł się właśnie Otho B.x.

Tekst przetrwał wyłącznie dlatego, że Humfrey Wanley skopiował go w 1705 roku, dwadzieścia sześć lat przed pożarem, z myślą o publikacji w dziele George'a Hickesa Linguarum veterum septentrionalium thesaurus. Wszystko, co współczesna nauka wie o staroangielskich nazwach run, opiera się na tym drukowanym odpisie.

To ogromna zależność od jednego źródła. Siedem run z pierwotnych dwudziestu czterech (Gebo, Wynn, Peorð, Eh, Ing, Eþel oraz Dæg) zostało usuniętych z Młodszego futharku przed powstaniem poematów skandynawskich, przez co wiersze te nie poświęcają im ani jednej strofy. Jedynym świadectwem poetyckim opisującym te znaki jest utwór angielski. Gdyby Wanley nie sporządził swojego odpisu, nazwy jednej trzeciej znaków Starszego futharku pozostałyby znacznie bardziej niepewnymi hipotezami, niż są obecnie.

Rozbieżności między tradycjami

Cztery tradycje nierzadko przypisują tej samej literze skrajnie odmienne obrazy, a te rozbieżności są najbardziej pouczającą cechą poematów.

Uruz oznacza tura w Anglii, żużel żelazny w Norwegii i mżawkę na Islandii. Tur wymarł w Skandynawii, dlatego znaczenie nazwy powiązano na nowo dwukrotnie, w sposób całkowicie niezależny.

Kenaz to pochodnia w tradycji angielskiej i wrzód w obu poematach nordyckich. Współczesne zestawy run niemal bez wyjątku podążają za wersją angielską, a drukowana w nich nazwa Kenaz została zrekonstruowana w oparciu o słowo staroangielskie.

Ansuz to bóg na Islandii, usta w Anglii i ujście rzeki w Norwegii.

Fehu przynosi pociechę w Anglii, pod warunkiem dzielenia się majątkiem. W obu poematach nordyckich bogactwo bezwarunkowo wywołuje jedynie waśnie między krewnymi.

Lektura pojedynczego poematu stwarza złudne poczucie pewności. Zestawione razem pokazują, co pozostało niezmienne (Hagalaz to wszędzie grad, a Isa to lód), a co budziło wątpliwości już w chwili spisywania tych wierszy.

Struktura poematu islandzkiego

Poemat islandzki wyróżnia się konstrukcją niespotykaną w innych źródłach, co doskonale ukazuje pierwotną funkcję tych utworów.

Każda z szesnastu strof podaje trzy kenningi, po czym dodaje dwa wyrazy: łacińską glosę wyjaśniającą nazwę runy oraz staronordyckie określenie poetyckie oznaczające władcę. Runa Fé otrzymuje zestawienie aurum fylkir (złoto i wódz), Týr to Mars tiggi, a Óss zyskuje określenie Jupiter oddviti.

W szesnastu strofach pojawia się szesnaście odmiennych słów na określenie księcia lub władcy: fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr oraz ynglingr.

Poezja skaldyczna wymagała opanowania ogromnego zasobu takich poetyckich synonimów (heiti), które poeta dworski musiał znać na pamięć. Poemat realizował zatem dwa cele edukacyjne jednocześnie: uczył pisma runicznego oraz poetyckiego słownictwa. Był to podręcznik szkolny, a obecność łacińskich glos jednoznacznie wskazuje na środowisko klasztornego skryptorium, a nie pogańskie rytuały.

Wariant pisma ogham

Pismo ogham nie ma klasycznego poematu runicznego, lecz posiada coś znacznie bardziej wartościowego naukowo: trzy niezależne zbiory kenningów (Bríatharogaim), przypisywane takim postaciom jak Morann mac Moín, Mac ind Óc oraz Cú Chulainn.

Każdy z nich podaje dwuwyrazowe określenie dla każdej litery. Ponieważ wszystkie trzy powstały oddzielnie, ich wzajemna zgodność stanowi autentyczny dowód filologiczny, w przeciwieństwie do pojedynczego źródła. Gdy wszystkie trzy określają zarumienioną twarz, litera oznacza czerwień. Gdy wszystkie opisują strach, chodzi o trwogę.

Dokładnie w ten sposób współcześni badacze obalili koncepcję ogham jako alfabetu drzewnego. Średniowieczni glosatorzy arbitralnie przypisali każdej literze drzewo, podczas gdy dawne kenningi opisują sztabę metalu, zaorane pole, nawój tkacki czy siarkę. Kiedy glosa stoi w sprzeczności z trzema listami kenningów, to glosa okazuje się późniejszą ingerencją.

Tradycja germańska nie ma żadnego porównywalnego materiału badawczego, ponieważ dla danej runy w danym języku nigdy nie zachował się więcej niż jeden niezależny przekaz.

Jak korzystać z poematów

Z powyższych faktów wynikają trzy praktyczne zasady.

Powołuj się na konkretną tradycję, a nie na samo rzekome znaczenie. Stwierdzenie „Kenaz oznacza oświecenie” jest tylko arbitralną tezą. Zdanie „Starangielski poemat nazywa ją pochodnią, a oba poematy nordyckie wrzodem” stanowi rzetelny opis. To drugie ujęcie przynosi większą wartość poznawczą i wcale nie wymaga wielu słów.

Traktuj zgodność jako dowód, a rozbieżności jako cenną informację. Tam, gdzie niezależne tradycje są spójne, interpretacja ma solidne podstawy. Tam, gdzie się rozchodzą, pierwotne znaczenie zatarło się już w średniowieczu.

Nie doszukuj się w nich magii. Opowiadają o bydle, gradzie, statkach, tarczach, skopkach na mleko, pszczołach, żużlu, ranach, honorze, pogodzie i grobie. Jedyną rzeczą, której w poematach runicznych konsekwentnie brak, jest ezoteryka.