چهارده نادی

سرشت نادی

واژه نادی از ریشه‌ای سانسکریت به معنای جریان یافتن می‌آید و در زبان سانسکریت افزون بر این کانال‌ها، برای توصیف رودخانه‌ها، لوله‌ها و نبض‌ها نیز به کار می‌رود. در ادبیات کالبد لطیف، نادی پرانا را هدایت می‌کند، درست همان‌گونه که رگ‌ها خون را در سراسر بدن به گردش درمی‌آورند، و چاکراها در نقاط تقاطع مهم‌ترین نادی‌ها پدید می‌آیند.

شمار نادی‌ها بسیار زیاد است و در متون کهن ارقام گوناگونی ذکر شده است. شیوا سامهیتا شمار آن‌ها را ۳۵۰٬۰۰۰ می‌داند. گوراکشا شاتاکا و بسیاری از تعالیم متأخر عدد ۷۲٬۰۰۰ را به میان می‌آورند. هر دو متن بلافاصله دامنه این انبوه را به چهارده نادی شایسته نام‌گذاری محدود می‌کنند و از این میان، تنها سه نادی حامل تمام بار عملی سنت یوگا هستند.

سه نادی بنیادین

سوشومنا در امتداد محور ستون فقرات از قاعده ستون تا روزنه تاج سر جریان دارد. این مجرا در انسان معمولی مسدود توصیف شده است. تقریباً تمام ارکان هاتا یوگا، یعنی قفل‌های انرژی (بندهاها)، حبس‌های نفس (کومبهاکا) و آساناها، همگی با هدف گشودن این مجرا طراحی شده‌اند.

ایدا و پینگالا گرد سوشومنا می‌پیچند، در هر مرکز تقاطع پیدا می‌کنند و به سوراخ‌های چپ و راست بینی می‌رسند. ایدا قمری، خنک‌کننده و پذیرنده است. پینگالا خورشیدی، گرمابخش و پویاست. این تناوب تنها یک تمثیل شاعرانه نیست؛ جریان هوای بینی در طول روز در بیشتر افراد از سمتی به سمت دیگر جابه‌جا می‌شود و سنت یوگا بسیار پیش از آنکه فیزیولوژی معاصر نامی بر این پدیده بگذارد، تمرین‌های تنفسی خود را بر پایه همین مشاهده استوار کرد.

هنگامی که این دو جریان به تعادل برسند، گفته می‌شود که سوشومنا گشوده می‌شود. منطق تمرین نادی شودهانا، تنفس متناوب از دو سوراخ بینی و شناخته‌شده‌ترین پرانایاما در جهان، بر همین اصل استوار است.

دلیل ناهمخوانی روایات درباره یازده نادی دیگر

یازده نادی باقیمانده در شیوا سامهیتا، گراندها سامهیتا و شرح‌های وابسته به آن‌ها ذکر شده‌اند، اما این فهرست‌ها کاملاً با یکدیگر همخوان نیستند. آلامبوشا در منبعی به دهان و در منبعی دیگر به مقعد ختم می‌شود. یاشاسوینی در جایی به گوش چپ و در متنی دیگر به شست پای چپ می‌رسد. پوشا و پایاسوینی نیز بسته به نسخه خطی، گوش راست را با یکدیگر جابه‌جا می‌کنند.

در این راهنما رایج‌ترین پایانگاه ذکرشده برای هر نادی ارائه شده و نسخه متغیر آن نیز در صفحه مربوطه یادآوری شده است. این تفاوت‌ها نقص منابع نیستند، بلکه نشانه‌ای از ماهیت این متون به شمار می‌روند؛ این‌ها یادداشت‌های تمرینی گردآوری‌شده از مکاتب گوناگون هستند و هیچ مرجعی در گذشته آن‌ها را برای یکدست‌سازی ویرایش نکرده است.

یک فهرست و دو دیدگاه

با بازخوانی دقیق این یازده نادی، الگویی آشکار می‌شود. یک دسته بر اساس اندام‌های حسی سامان یافته‌اند: گاندهاری و هاستی‌جیهوا برای چشم‌ها، پوشا و پایاسوینی برای گوش راست، شانکینی یا یاشاسوینی برای گوش چپ، و ساراسواتی برای زبان. دسته دیگر بر پایه کارکرد بخش‌های پایین‌تر از ناف تنظیم شده‌اند: کوهو برای اندام‌های جنسی، وارونی برای مایعات، ویشوودارا پیرامون ناف، و آلامبوشا در جایی میان دهان و انتهای دیگر همان مجرا.

جداول مبتنی بر اندام‌های حسی نظم بیشتری دارند، که معمولاً نشانه پیدایش آن‌ها در دوران‌های متأخرتر است. با این همه، منبع از هر دسته‌بندی که پیروی کند، نقش این یازده نادی یکسان است: هدایت پرانا از ستون مرکزی به نقاطی که بدن در آنجا با جهان پیرامون تلاقی می‌کند.

سه گره انرژی

گشودن سوشومنا با تعادل دو مجرای جانبی به پایان نمی‌رسد. متون کهن به وجود سه «گرانتی» یا گره در مسیر سوشومنا اشاره می‌کنند: برهما گرانتی در ریشه، ویشنو گرانتی در قلب، و رودرا گرانتی در پیشانی. هر یک از این گره‌ها نقطه‌ای تلقی می‌شوند که تمرین معنوی ممکن است در آن متوقف شود، و از دیدگاه روان‌شناختی به عنوان نوعی دلبستگی تعبیر شده‌اند: دلبستگی به امنیت، دلبستگی به کارآمدی و تسلط فردی، و سرانجام دلبستگی به خودِ بینش و مکاشفه.