Замонавий доиралар

Бинар ва синхронлик

Ўзгаришлар китобини Ғарбча атамаларда тушунтиришнинг иккита уриниши, бири математик, бошқаси психологик. Иккиси ҳам кенг такрорланади, иккиси ҳам ўзининг оммавий версиясидан қизиқарлироқ, ва иккиси ҳам муттасил равишда шунчаки нотўғри тарзда баён қилинади.

1701
диаграмма Лейбницга етиб боради
1950
Юнгнинг сўзбошиси нашр этилади
64
гексаграмма, ва кодон

Даъволар

Оммавий баёнларда учта алоҳида далил бир-бирига аралаштирилади. Уларни ажратиш қайси қисми тўғри, қайси қисми эмаслигини кўрсатади.

🔢

Фуси тартиби

Сун Хитойи 11-аср

Шао Ённинг Аввалги Осмон тартиби, ин ва янга такрорий бўлиниш орқали яратилган. Узуқ чизиқларни нол, яхлитни бир деб ўқисангиз, нолдан олтмиш учгача бўлган бутун сонларни кетма-кет беради.

🧮

Лейбницнинг тан олиши

Ганновер 1701–1703

Буве диаграммаси келганда у аллақачон бинар арифметикани ишлаб чиққан эди. У топгани мослик бўлиб, уни қадимий цивилизация худди шу тузилмани тушунган деган далил сифатида қабул қилган.

⚠️

Тескари бурилган даъво

оммавий баёнлар 20-асрдан бошлаб

Кўпинча И Цзин бинарни, ёки ундан кенгроқ компьютерни илҳомлантирган дейилади. Бу нотўғри. Лейбницнинг бинар иши диаграммадан олдин пайдо бўлган, Шао Ённинг тартиби эса арифметик эмас, космологик эди.

🎲

Синхронлик

Цюрих 1930–1950-йиллар

Юнгнинг таклиф этилган сабабсиз боғловчи тамойили, руҳий ҳолат ва ташқи ҳодисани иккиси ҳам бир-бирини келтириб чиқармасдан мазмунли боғлайди. Қисман Ўзгаришлар билан маслаҳатлашиш тажрибасини изоҳлаш учун ишлаб чиқилган.

📖

Сўзбоши тажрибаси

Цюрих 1949

Бейнс нашрига ёзган кириш сўзида Юнг Ўзгаришлар инглиз тилида сўзлашувчи дунёга тақдим этилиши ҳақида нима дейишини сўраб гексаграмма ташлайди ва жавобни ҳисобот беради. Хулосадан қатъи назар, ёрқин ёзув намунаси.

🔗

Сабабсиз нима билдиради

Цюрих 1952

Юнг яширин сабабий механизм таклиф қилмаётганини аниқ айтган. Бу тушунчани текшириш қийин қилади, танқидчилар буни ҳал қилувчи камчилик, тарафдорлари эса айнан шу нуқта деб билишади.

🧬

Генетик код аналогияси

Европа ва Америка 1970-йиллардан бошлаб

Олтмиш тўрт гексаграмма, олтмиш тўрт ДНК кодони. Тасодиф энг машҳури Мартин Шёнбергерники бўлган, бирини бошқасига солиштирган адабиётни туғдирди. Ундан бирор биологик даъво келиб чиқмайди.

➗

Нега иккиси ҳам 64

— —

Гексаграммалар икки ҳолатли олти ўрин, икки нинг олтинчи даражаси. Кодонлар тўрт ҳолатли уч ўрин, тўрт нинг куби. Иккиси ҳам турли арифметика орқали олтмиш тўртга етади, ички тузилмалар эса мос келмайди.

🎼

Усул сифатида тасодиф

Нью-Йорк 1951-йилдан бошлаб

Жон Кейж композиция қарорлари учун гексаграмма ташлаб, шахсий диднинг асардан четлаштирилишига эришган. Бу ҳеч қандай метафизик даъвони талаб қилмайдиган китобдан фойдаланиш йўли.

🕸️

Тузилмавий ўқиш

Ғарб 20-аср

Олтмиш тўрттасини ҳолатлар ва ўтишларни тасвирлаш учун тўлиқ комбинаторик тўплам сифатида қараш, тизимлар мутафаккирлари ва кибернетикачилар учун фолбинликдан мустақил равишда қизиқарли.

💻

Тасодифийлик ва дастур

бутун дунё 1980-йиллардан бошлаб

Агар синхронлик ишни бажараётган бўлса, псевдотасодифий генератор ярайдими? Амалиётчилар келишмайди, баъзи воситалар эса саволни четлаб ўтиш учун аппарат шовқинидан фойдаланади.

🪤

Аналогиялар нимани рағбатлантиради

— —

Рақамли тасодифни топиш осон, чекловчи эса қийин. Кодон адабиёти мосликнинг бирорта текширилиши мумкин бўлган даъво туғдирмасдан ўн йилларча ёзувни туғдирган энг аниқ ҳолатидир.

Одамлар ва манбалар

Ҳар бир далилни ким, қандай шаклда келтиргани ҳамда уларга нисбат бериладиган нарсага қарши улар аслида нима деганлари.

Йоахим Буве

1656–1730 Франция ва Пекин

Канси саройидаги иезуит математик ва етакчи фигурист, у хитой классикалари бузилган библия ваҳийсини сақлаб қолган деб ишонган. У Лейбницга 1701-йилда гексаграмма диаграммасини юборган.

Готфрид Вилгелм Лейбниц

1646–1716 Ганновер

1670-йиллардан бери бинар арифметика устида ишлаган ва 1703-йилда буни нашр этиб, хитой диаграммасини қадимий тасдиқ сифатида кўрсатган. У бинарни Ўзгаришлардан ўрганмаган ва ҳеч қачон шундай демаган.

Шао Ён

1011–1077 Лоян

Тартибни космологик сабабларга кўра ин ва яндан кетма-кет бўлиниш орқали яратган. Буни бинар санашга олиб келиши унинг мақсади эмас, жараённинг оқибати эди.

К. Г. Юнг

1875–1961 Цюрих

Ўзгаришлар билан ўн йиллаб маслаҳатлашган ва Бейнс нашрига сўзбоши ёзган. Вольфганг Паулининг иштироки билан ёзилган 1952-йилги синхронлик ҳақидаги очерки ғояни энг тўлиқ баён қилади.

Вольфганг Паули

1900–1958 Цюрих

Нобель мукофоти совриндори физик синхронлик очерки чиққан жилд устида Юнг билан ишлаган. Унинг иштироки кўпинча илмий вазн бериш учун иқтибос келтирилади, ҳамкорлиги эса физик назариядан кўра ҳақиқатан изланувчи бўлган.

Бейнс нашри

1950 Нью-Йорк

Рихард Вилгелмнинг немисчаси Кэри Ф. Бейнс томонидан инглиз тилига ўгирилган, Юнгнинг сўзбошиси билан. Ана шу иккала доиранинг оммавий Ғарб китобхонларига етиб борган йўли.

Мартин Шёнбергер

1973 Германия

Олтмиш тўрт гексаграммани олтмиш тўрт ДНК кодонига солиштирган энг машҳур китобни нашр этган. Ҳеч қандай текширилиши мумкин бўлган оқибатнинг йўқлигига қарамай давом этаётган жанрни белгилаган.

Жон Кейж

1912–1992 Нью-Йорк

1951-йилдан бошлаб гексаграмма ташлашларини композицион ишлатган, кейинроқ эса компьютер яратган сонлар билан. Унинг қизиқиши асардан ниятни олиб ташлашда бўлган, бу эса оракул қандай ишлаши ҳақида ҳеч қандай даъвони талаб қилмайди.

Хельмут Вилгелм

1905–1990 Сиэтл

Профессионал синолог ва Рихард Вилгелмнинг ўғли, унинг маърузалари Ғарб китобхонларига кўпроқ спекулятив доираларга қарши тузатувчи сифатида китоб тузилиши ҳақида илмий баён берган.

Ричард Ж. Смит

замонавий Хьюстон

Унинг Ўзгаришлар маданий тарихи Ғарб қабулини, жумладан Лейбниц ҳикоясининг оммавий қайта ҳикоя қилинишда қандай бузилганини диққат билан қамраб олади.

Шубҳали адабиёт

20-асрдан бошлаб илмий доиралар

Математика ва синология тарихчилари бинар даъвони қайта-қайта тузатган, тузатиш эса оммавий версияни сиқиб чиқаришда доимо муваффақиятсиз бўлган.

Кенгроқ қабул

17-асрдан бошлаб Европа ва Америка

Бу иккита доира Ғарбча қабул мактаби саҳифасида қамраб олинган узунроқ Ғарб алоқаси ҳикоясига тегишли, иезуит фигуризмидан сўнгги тарихий бурилишгача.

Икки доира, иккиси ҳам аниқ баён қилинишга арзийди

Ғарб ёзувчилари Ўзгаришлар китоби хурофотдан кўпроқ нарса бўлиши мумкинлигини тушунтиришга уринганда, улар иккита далилдан бирига мурожаат қилишади. Ёки китоб яширин равишда математика бўлиб, бинарни ва шунга кўра ҳисоблашни олдиндан кўрган; ёки у ички ҳолатлар ва ташқи ҳодисаларни сабабсиз боғлайдиган синхронлик орқали ишлайди. Иккала далилда ҳам ҳақиқий мазмун бор. Иккиси ҳам одатда нотўғри баён қилинади.

Лейбниц аслида нимани топган

1701-йилда Канси саройидаги иезуит математик Йоахим Буве Лейбницга Фусига нисбат бериладиган, аслида эса ўн биринчи асрда Шао Ён томонидан ишлаб чиқилган тартибдаги олтмиш тўрт гексаграмма диаграммасини юборган.

Лейбниц дарҳол кўрдики, агар узуқ чизиқни нол ва яхлит чизиқни бир деб ўқисангиз, тартиб нолдан олтмиш учгача бўлган бутун сонларни кетма-кет рўйхатлайди. У буни 1703-йилда нашр этди ва ажойиб деб қаради.

Энди муҳим тузатиш. Лейбниц диаграмма келишидан ўнлаб йиллар олдин, 1670-йиллардан бери бинар арифметика устида ишлаган. У буни Ўзгаришлардан ўрганмаган ва ҳеч қачон шундай деб даъво қилмаган. У даъво қилгани тасдиқ эди: унинг ўқишича, қадимий цивилизациянинг у қайта кашф этган тузилмани аллақачон тушунганининг далили.

Шао Ён ҳам арифметика билан шуғулланмаган. У кетма-кетликни космологик сабабларга кўра ин ва яндан такрорий бўлиш орқали яратган, бинар тартиб эса мақсаддан кўра шу жараённинг оқибати сифатида чиққан. Хитой манбаларида ҳеч бир жой тартибни сон тизими деб қарамайди.

Шунинг учун И Цзин бинарни ва шунга кўра компьютерни илҳомлантирган деган оммавий даъво тарихни ҳар қадамда тескари бурган. Расмий мослик аниқ ва ҳақиқатан ажойиб. Унга тиркалган сабабий ҳикоя эса нотўғри.

Синхронлик нимани даъво қилади

Юнг Ўзгаришлар билан ўн йиллаб маслаҳатлашган ва у нега ишлайдигандек кўринишининг изоҳини хоҳлаган. Синхронлик унинг жавоби: руҳий ҳолат ва ташқи ҳодиса бир-бирини, ёки учинчи бирор нарса иккисини ҳам сабаб қилмасдан мазмунли боғланиши мумкин бўлган тамойил.

Унинг 1950-йилги Бейнс нашрига ёзган сўзбошиси анча жасур ишни бажаради. Усул ҳақида баҳслашиш ўрнига, у уни ишлатади: Ўзгаришлар инглиз тилида сўзлашувчи дунёга тақдим этилиши ҳақида нима дейишини сўраб гексаграмма ташлайди ва жавобни босма нашрда талқин қилади.

Тушунчанинг қийинчилиги тузилмавий, ва Юнг буни билган. У яширин сабабий механизм таклиф қилмаётганини аниқ айтган, бу эса синхронликни текшириб, тасдиқлаш ёки рад этиш мумкин бўлган турдаги даъво эмаслигини билдиради. Танқидчилар буни ҳал қилувчи камчилик деб билади; тарафдорлари эса буни бутун моҳият деб билади, чунки сабабий изоҳ бошқа назария бўлар эди. Очерк чиққан жилддаги Вольфганг Паулининг иштироки кўпинча унга физик обрў бериш учун иқтибос келтирилади, ва уларнинг ҳамкорлиги физикага ҳисса эмас, изланувчи иш бўлганини аниқлаштиришга арзийди.

Фазилатидан қатъи назар, тушунча аниқ тарихий иш қилди. У маърифатли Ғарб китобхонларига фолбинликка ишонмасдан оракулни жиддий қабул қилиш учун рухсат берди, ва урушдан кейинги Ғарб китобни хурофот эмас, психологик восита сифатида қабул қилишининг катта сабаби шудир.

ДНК даъвоси

Олтмиш тўрт гексаграмма бор. Олтмиш тўрт ДНК кодони бор. 1970-йиллардан бошлаб, энг машҳури Мартин Шёнбергерникидан, адабиёт бирини бошқасига солиштириб келган.

Арифметика аналогияни қўллаб-қувватламайди. Гексаграммалар икки ҳолатли олти ўрин, икки нинг олтинчи даражаси. Кодонлар тўрт ҳолатли уч ўрин, тўрт нинг куби. Иккиси ҳам турли йўллар билан олтмиш тўртга етади, ички тузилмалар эса мос келмайди: маълум кодон қайси гексаграммага тўғри келишини айтишнинг принципиал йўли йўқ, ва турли муаллифлар танлаш йўли бўлмаган турли мосликлар яратади.

Бирор биологик ёки талқиний оқибат ҳам келиб чиқмайди. Ҳеч бир мослик бирор оқсил ҳақида бирор нарсани башорат қилмаган, ва ҳеч бири ўқишни яхшилашмаган. Бу бирорта текширилиши мумкин бўлган даъво туғдирмасдан эллик йиллик ёзувни туғдирган рақамли тасодиф, ва буни шундай деб аташга арзийди.

Ҳеч қандай назарияни талаб қилмайдиган қўлланиш

Жон Кейж энг аниқ муқобилни таклиф қилади. 1951-йилдан бошлаб у баландликлар, давомийликлар ва динамикани белгилаш учун гексаграмма ташлашларини ишлатган ва тўрт ўн йиллик давомида давом эттирган, кейинроқ эса компьютер яратган сонлар билан.

Унинг мақсади ўз диднидан асарни қутқаришда бўлган. Бу оракул бирор нарсани билиш-билмаслиги ҳақида ҳеч қандай қарашни талаб қилмайди: у фақат жараённинг унинг афзалликларидан ташқарида бўлишини талаб қилади. Бу китобни юқоридаги иккита доиранинг бирортасига содиқ бўлмасдан жиддий ишлатиш мумкинлигининг эслатмасидир.

Бу ўқувчини қаерга олиб келади

Иккита позиция ҳимоя қилиниши мумкиндек кўринади. Математик мослик ҳақиқий, унга тиркалган сабабий ҳикоя эса эмас, шунинг учун ҳалол версия шуки, Шао Ённинг тартиби ва бинар санаш умумий тузилмани баҳам кўради, бу эса қизиқарли ва ҳар қандай йўналишда таъсирни билдирмайди. Синхронлик эса қийин масалага жиддий уриниш бўлиб, унинг ўз муаллифининг нияти бўйича текширилмайди, ва ўқувчи буни маърифатли ёки бўш деб топиши мумкин, иккала позиция ҳам асоссиз эмас.

Ҳимоя қилиб бўлмайдиган нарса, И Цзин бизга компьютерни берган, ёки унинг олтмиш тўрт шакли генетик кодни кодлаган деб такрорлашдир. Ғарбча қабул мактаби саҳифаси бу иккита доира тегишли узунроқ тарихни қамраб олади.

Кўп бериладиган саволлар

Барча И Цзин усуллари

So'nggi maqolalar

Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.