Mga runikong Dalecarlian

Ang mga runikong nakaligtas sa mga runiko

Dala ng Kristiyanismo at makinarya ng estado ang alpabetong Latin sa Scandinavia. Pagsapit ng katapusan ng Gitnang Panahon, naalis ang runikong pagsulat sa bawat bahagi ng pampublikong buhay maliban sa isang lugar.

Sa Dalarna, partikular sa distrito ng Ovansiljan na sumasaklaw sa mga parokya ng Älvdalen, Mora, Våmhus, Orsa, Sollerön, at Venjan, nagpatuloy lang ang mga runiko. Nagpatuloy ang mga ito sa Reformation, Tatlumpung Taong Digmaan, Enlightenment, at rebolusyong industriyal bago tumigil sa simula ng ikadalawampung siglo. Namatay noong 1980 ang huling taong katutubong natuto nito.

Tinatawag ang mga itong mga runikong Dalecarlian, dalrunor, o Elfdalian runes. Nakasalalay sa mga ito ang reputasyon ng Dalarna bilang huling balwarte ng Germanic na iskrip. Hindi ito isang uri ng pagpapanatili dahil patuloy na nagbago ang iskrip at ang naging resulta nito ang tunay na kawili-wili.

Isang konserbatibong iskrip para sa isang konserbatibong wika

Nakaligtas ang mga runiko dito dahil marami ring ibang bagay na nakaligtas. Pang-agrikultura, nakakasapat sa sarili, mahirap marating, at nakakabit sa sarili nitong mga kaugalian ang Ovansiljan. Ang parehong pagkakaisa na nagpanatili sa katutubong kasuotan ang nagpanatili rin sa alpabeto.

Napanatili rin nito ang isang wika. Ang Elfdalian (övdalsk) na sinasalita ngayon ng tatlo hanggang limang libong tao sa paligid ng Älvdalen ang pinakakonserbatibong uri ng North Germanic. Pinanghahawakan nito ang lumang estruktura ng pantig, isang detalyadong sistema ng inflection, ang voiced na th ng salitang Ingles na father, at ang tunog na w na nawala sa karaniwang Swedish. Pinaka-kapansin-pansin ang pagpapanatili nito ng mga patinig na pailong na pinatunayan sa Lumang Icelandic noong ikalabintatlong siglo ngunit nawala na saanman sa Scandinavia. Minamarkahan ang mga ito sa modernong ortograpiya ng Elfdalian gamit ang isang ogonek (ą, ę, į, ų).

Kasabay ng konserbatismong iyon ang tunay na inobasyon. Nahati ang mahahabang patinig sa mga bagong diptonggo. Kung saan may is at ute ang Swedish, may ais at aute ang Elfdalian, at kung saan sinasabi ng Swedish ang solen para sa araw, sinasabi ng Elfdalian ang sola.

Sinundan ito ng mga runiko. Ang isang umuukit na nagsusulat ng kart para sa nakaraang pandiwari ay nagtatala ng kung ano ang aktwal na sinasabi ng mga tao sa paligid niya (gart, giärt) sa halip na kung ano ang sinasabi sa nakalimbag na Bibliya. Ito ang bentahe ng isang iskrip na walang namamahalang opisyal.

Ang dingding na nagpapakitang hindi na ito isang futhark

Noong 2014, sa loob ng isang pinanatiling kahoy na bahay sa Älvdalen, natagpuan ng mga mananaliksik ang isang alpabeto na inukit sa troso ng dingding. Pinetsahan ang gusali batay sa mga tree ring nito sa 1285, samantalang mula sa katapusan ng ika-16 na siglo ang ukit batay sa estilo nito. Luma ang bahay pero hindi ang inskripsyon.

Ang mahalaga ay ang pagkakasunod-sunod. Tumakbo ang mga runikong alpabeto bilang f, u, þ, a, r, k kung saan galing ang salitang futhark. Ngunit tumakbo ang partikular na ito bilang a, b, c, d.

May muling nag-ayos sa mga runiko sa pagkakasunod-sunod ng alpabetong Latin. Makatuwiran lang itong gawin kung hindi mo na itinuturing ang mga ito bilang sariling sistema ng pagsulat kundi bilang pamalit na hanay ng mga titik para sa alpabeto na alam mo na. Ang mga runikong Dalecarlian ay naging karakter-para-sa-karakter na mapa ng Latin.

Ang patunay nito ay kung ano ang ginawa nila sa mga puwang. May C, Q, at X ang Latin ngunit hindi kailanman kinailangan ng mga runiko ang mga ito dahil walang runikong tradisyon na nagkaroon ng mga titik na iyon. Kaya gumawa ang mga umuukit ng mga bagong runiko para sa mga titik ng Latin na walang runikong ninuno. Mula sa puntong iyon, hindi na tumutugon ang iskrip sa Old Norse phonology kundi sa alpabeto.

Isinulat ito ni Bureus, 1599

Ang unang taong pormal na nagtala ng iskrip ay si Johannes Bureus (1568–1652), ang unang riksantikvarie at royal librarian ng Sweden. Isa rin siya sa mga pinakakataka-takang tauhan sa kasaysayan ng runology. Bilang isang seryosong iskolar ng mga batong runiko at Rosicrucian mystic, kumbinsido siyang hawak ng Scandinavia ang mga labi ng isang banal na orihinal na wika, at bumuo siya ng sarili niyang esoteric na labinlimang karakter na sistema na tinawag na Adalrunor.

Matapos maglakbay sa bansa para magtala ng mga inskripsyon, naglathala siya ng ukit noong 1599 na may pamagat na Runakänslanäs läräspan. Sa ilalim ng pamagat na Nostri secli Dalecarl(is) (ang mga Dalecarlian ng ating sariling siglo), itinakda niya ang dalawampu't apat na runiko kasama ang kanilang mga pangalan sa alpabetikong pagkakasunod-sunod.

Ipinapakita ng mga pangalan kung ano ang nangyari sa iskrip. Namana ang ilan kabilang ang is, ar, ur, sol, tir, lagh, birkä, madhär, at hagal. Malinaw na hindi ang iba. Umiiral ang qua at äcs nang walang dahilan maliban sa may Q at X ang Latin. Nilikha ang knäsol (nakabaluktot na araw) para sa C na umaalingawngaw sa knésól ng Icelandic na ginamit para sa Z.

Kailangan si Bureus pero hindi siya lubusang mapagkakatiwalaan. Bahagi ng kaniyang listahan ang sarili niyang pag-aayos. Kumuha siya ng mga karakter mula sa mga kalendaryo (tulad ng bälgturs) na pilit na ginamit para sa mga titik ng Latin na hindi naman isinusulat ng mga magsasaka ng Dalarna sa ganoong paraan. Noong 1611, mas lumayo siya at inilathala ang Svenska ABC boken medh runor, ang unang aklat ng alpabetong Swedish na na-print, sa pag-asang turuan ang bansa na magsulat ng mga runiko sa halip na Latin. Nabigo ito ngunit nag-iwan ng isang uri ng pamana. Noong panahon ng Tatlumpung Taong Digmaan, ginamit ng mga opisyal ng Swedish ang kaniyang mga runiko para i-encrypt ang mga mensahe. Ito ang una sa dalawang pagkakataong ginamit ang iskrip na ito bilang cipher.

Kahoy, dahil may bayad ang papel

Walang mga batong runiko ng Dalecarlian. Mahal ang papel at pergamino at hindi opisyal ang pagsulat, kaya sumulat ang mga tao sa kung ano ang ibinibigay ng kagubatan. Higit sa tatlong daan at limampung inskripsyon ang natitira at higit sa siyam sa sampu ay mula lamang sa parokya ng Älvdalen.

Nasa mga mangkok, kahon ng kasal, kaban, bloke sa kusina, panukat, muwebles, at troso ng mga gusali ang mga ito. Nagtatala ang mga ito ng pagmamay-ari, pangalan, petsa, at maiikling mensahe. Ang alpabetong Latin sa lipunang ito ay kabilang sa mga klerigo, bailiff, at korona. Kabilang ang mga runiko sa allmoge (mga ordinaryong tao) at ginamit para sa mga ordinaryong layunin.

Ang pinakalumang tiyak na may petsang halimbawa ay isang mangkok na gawa sa kahoy mula sa nayon ng Åsen na nagtatala na ginawa ito ni Anders noong 1596. May isang loft sa Orsbleck mula 1635 na nagpapangalan sa dalawang lalaking nagtayo nito, isa pang mangkok ng Åsen mula 1692 na nagmamarka ng taon ng taggutom, at isang kaban mula sa Kittan noong 1720.

Mga kalendaryo at mga patawag ng nayon

Ang mga pinakasopistikadong bagay ay ang rimstavar (mga runikong kalendaryo). Ito ay mga patpat na inukitan ng mga dominical letter at golden number na kailangan para matukoy ang taon ng simbahan at mga naililipat na pista. Isa itong almanac na maaari mong hawakan sa isang lipunan kung saan hindi ibinebenta ang mga ito.

May mga dalawampu sa mga ito ang nagdadala ng ibang bagay, partikular ang usapin sa nayon. Diretsahan itong inilagay ng isa mula sa Åsen noong ikalabingwalong siglo sa pamamagitan ng plikt fölieir den som int går (susundan ng parusa ang hindi dadalo). Ipinapahayag ng isa pa mula sa Älvdalen noong 1818 na mayroong pampublikong pagpupulong ngayong gabi sa karaniwang lugar.

Isa itong notice board. Inaasahan ng sinumang umukit nito na makakabasa agad ng mga runiko ang nayon noong 1818.

Gätrunor: ang mga runiko ng mga nagpapastol

Nagsagawa ang Dalarna ng pagsasaka ng fäbod na sumasaklaw sa paglipat ng mga baka sa liblib na kagubatan at pastulan sa bundok para sa tag-araw at paninirahan doon kasama nila. Pangunahing ginagawa iyon ng mga babae nang mag-isa o sa maliliit na grupo, malayo sa nayon sa loob ng ilang buwan.

Sumulat sila sa isa't isa. Sa mga puno ng pino, malalaking bato, at dingding ng mga kubo at silungan, inukit nila ang maiikling paunawa na kilala bilang gätrunor (mga runiko ng pagpapastol). Kabilang dito ang mga inisyal, isang taon, at ang salitang gät (nagpastol) para itala kung sino ang napunta sa pastulang ito at kung kailan.

Ang huling tunay na inskripsyon ng Dalecarlian sa hindi naputol na tradisyon ay isa sa mga ito. Inukit ito sa isang kubo sa pastulan malapit sa Gryvelån sa Älvdalen kung saan halos nawala na ang iskrip. Ilang totoong runiko na lang ang natitira sa mga titik ng Latin. Mababasa rito ang AAD gät 1900 (nagpastol dito si Anna Andersdotter noong 1900).

Nagtapos ang dalawang libong taon ng pagsulat ng Germanic sa isang babaeng nagtala na inalagaan niya ang mga baka.

Kung paano nawala ang iskrip

Malinis na nahahati ang apat na siglo.

Bago sumapit ang 1580, kumikilos pa rin ang mga runiko bilang mga runiko. Humigit-kumulang tatlumpung inskripsyon ang nananatili mula sa yugtong ito, malapit sa karaniwang mga anyo noong Gitnang Panahon ang mga hugis, at ponemiko ang pagbabaybay kaysa sa alpabetiko.

Naitatala mula mga 1580 hanggang 1650 ang pagbabagong nangyari sa dingding ng Älvdalen. Kabilang dito ang pagmamapa sa Latin, ang inimbentong C, Q, at X, at ang unang senyales ng pag-abot ng alpabeto sa mismong mga hugis. Muling iginuhit ang runikong g mula tatlong hagod tungo sa dalawa bilang panggagaya sa kursibong Latin na g.

Tumagas ang istilong Latin saanman mula mga 1650 hanggang 1750. Tumagilid ang mga stave ng runikong a at ä tulad ng nakasulat na a. Ang runikong i na isang simpleng patayo ay napalitan ng lower-case na Latin na i na may tuldok nito. Nagsimulang lumitaw ang malalaking Y, L, M, at Ö sa runikong teksto nang walang anumang pagkukunwari. Samantala, gumalaw ang wika sa ilalim ng iskrip. Nawala ang tunog na /h/ ng Älvdalen noong mga 1650 kaya nawalan ng trabaho ang runikong hagal at muli itong itinalaga upang magsulat ng å (isang tunog na nawawala at nagpapalihis sa buong titik).

Pagkalipas ng 1750, halos wala nang natitira. Nagbigay-daan ang buong pangalan sa mga inisyal. Nakaligtas ang mga runiko bilang mga nakahiwalay na gawi sa loob ng mga diyalektong salita na madalas ginagamit, tulad ng den at gät, sa paraang nananatili ang lumang spelling sa isang lagda.

Isang detalye ang tumatakbo sa lahat ng ito. Ipinagkaiba ng medieval na Scandinavian na pagsulat ang mga karagdagang tunog sa pamamagitan ng paglalagay ng tuldok sa isang runiko. Nagbigay ng e ang may tuldok na i, nagbigay ng g ang may tuldok na k, at nagbigay ng d ang may tuldok na t. Sa ibang lugar sa Sweden, tuluyang naging isang linya sa kabila ng stave ang tuldok na iyon. Sa West Norse, bumaluktot ito at naging maliit na bilog. Sa Dalarna, lumaki ito bilang isang side-stroke sa isang gilid. Ang Dalecarlian ang tanging iskrip na gumagamit ng may tuldok na short-twig a para sa ä. Habang humahaba ang tuldok na iyon, lumapit ang titik patungo sa hugis ng å, at gumugol ang mga umuukit sa susunod na dalawang siglo nang tahimik na nagko-calibrate kung aling marka ang nangangahulugan ng kung ano.

Ito ang sagot sa batong runiko ng Kensington

Noong 1898, nakahukay ng greywacke ang isang Swedish na magsasakang imigrante na si Olof Öhman sa kaniyang lupain malapit sa Kensington, Minnesota. Nagdala ito ng mahabang runikong inskripsyon: walong Götalander at dalawampu't dalawang Norwegian sa isang paglalakbay ng paggalugad, sampung lalaki ang natagpuang patay, isang panalangin (AVM, Ave Virgo Maria, iligtas mo kami sa kasamaan), at ang taong 1362.

Halos kaagad itong itinanggi ng mga runologist, at sa loob ng isang siglo ay eksaktong masasabi kung ano ang mali nang hindi nasasabi kung ano ito. Masyadong moderno ang wika. Imposible rin ang mga titik kabilang ang naka-cross na l, may tuldok na v, o na may linya dito, at p na walang mga tuldok sa mga loop nito. Walang runikong hilera mula ika-14 na siglo ang naglalaman sa mga ito at walang kilalang runikong hilera ang naglalaman sa mga ito.

Natagpuan ang mga ito noong 2003 ng linguist na si Tryggve Sköld na nagtatrabaho sa archive ng diyalekto sa Umeå. Naglalaman ang mga papel ni Edward Larsson (1867–1950), isang sastreng lumaki malapit sa Borlänge sa Dalarna, ng mga runikong alpabeto na isinulat noong 1883 at 1885. Ang listahan ni Larsson ay isang dalawampu't pitong karakter na alpabeto para sa pagsulat ng modernong Swedish at tumutugma ito sa mga titik ng Kensington, partikular ang naka-cross na L, natatanging Ö at Ü, at ang kakaibang G. Naglalaman din ito ng mga pentadic numeral, ang mga tally figure mula sa mga kalendaryo ng Scandinavian, sa parehong mga anyo na ginamit para isulat ang 1362 sa bato.

At taglay ng mga papel ni Larsson ang ikatlong alpabeto na inilalarawan niya bilang pinakalumang lihim na pagsulat sa mundo at iskrip ng mga tapyas ng Kautusan. Ito ang Masonic pigpen cipher.

Iyon ang konteksto. Magkakasamang umiikot ang mga late Dalecarlian rune, pentadic number, at lodge cipher sa mga naglalakbay na manggagawa noong ikalabinsiyam na siglo (mga mananahi, tagabuo, naglalakbay na mga guro) sa Dalarna, Medelpad, at Hälsingland. Sumunod ang pagpapatunay. Isang pamatok na gawa sa kahoy mula sa Månsta sa Älvdalen na may petsang 1907 ang gumagamit ng parehong mga karakter. Isang memorial plaque mula 1868 ni Eric Ström na isang naglalakbay na writing-master mula sa Medelpad ang gumagamit din sa mga ito, at nai-print ng kaniyang 1876 lithographed copybook ang buong set (mga runiko, pentadic numeral, at Masonic cipher nang magkakasama). May dala ang isang oak na panukat mula sa Haverö sa tatlong ito, kasama ang dalawampu't isang golden number. Isa itong aln, isang yunit na inalis sa Sweden noong 1889 na naglalagay ng kisame sa petsa nito.

Ang batong Kensington ay hindi isang artipakto mula Gitnang Panahon at hindi rin maituturing na panlilinlang sa karaniwang kahulugan. Isa itong kagamitan ng Scandinavian-American noong ika-19 na siglo na nakasulat sa isang totoo, buhay, at naidokumentong iskrip na aktwal na itinuro sa henerasyon ng mga nakatuklas nito (nadala sa Minnesota sa parehong mga kaban kung saan naroon ang lahat ng iba pa).

Bakit walang mga pahina ng titik ang pahinang ito

Mayroong dalawang dahilan at mas matibay ang ikalawa.

Teknikal ang una. Walang Unicode codepoint ang mga runikong Dalecarlian. Ine-encode ng runikong bloke ang Elder Futhark, Futhorc, at karaniwang Scandinavian medieval na runiko pero wala ang mga Dalecarlian na karakter doon. Ang bawat inilathalang talahanayan ng mga ito (kabilang ang mga pinagkukunan ng pahinang ito) ay nagpapakita ng mga pagtatantya na hiniram mula sa iba pang mga runikong hilera o iginuhit gamit ang isang custom na font. Ipinapares ng mga pahina ng titik saanman sa seksyong ito ang isang glyph sa codepoint nito, kaya walang tapat na ilalagay sa field na iyon dito.

Ang pangalawa ay walang iisang alpabeto para pangkatin. Nagbago ang hugis ng imbentaryo sa loob ng apat na raang taon at nag-iba-iba sa pagitan ng mga umuukit at nayon. Hindi tulad ng a ng 1750 ang a ng 1600. Muling iginuhit ang g upang magmukhang Latin, nagbago ang mga trabaho ng hagal nang mawala ang isang tunog, at ganap na pinalitan ang karamihan sa mga titik bago ito magtapos. Kailangan ng isang pahina bawat titik para pumili ng isang sandali mula sa pag-anod na iyon at ipakita ito bilang ang alpabetong Dalecarlian, at ito eksakto ang maling katumpakan na iniiwasan sa seksyong ito.

Ang pag-anod ang paksa. Mas mabuting sabihin ito nang isang beses kaysa sa dalawampu't apat na beses sa mga pira-piraso.