Νταλεκαρλικοί ρούνοι

Οι ρούνοι που επιβίωσαν των ρούνων

Ο χριστιανισμός και ο κρατικός μηχανισμός έφεραν το λατινικό αλφάβητο στη Σκανδιναβία, και μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα η ρουνική γραφή είχε εξοβελιστεί από κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Εκτός από ένα μέρος.

Στην Νταλάρνα (Dalarna) και συγκεκριμένα στην περιοχή Οβανσίλιαν (Ovansiljan), στις ενορίες Έλβνταλεν (Älvdalen), Μούρα (Mora), Βόμχους (Våmhus), Όρσα (Orsa), Σόλερεουν (Sollerön) και Βένιαν (Venjan), οι ρούνοι απλώς συνέχισαν να ζουν. Επιβίωσαν μέσα από τη Μεταρρύθμιση, τον Τριακονταετή Πόλεμο, τον Διαφωτισμό, τη βιομηχανική επανάσταση, και έπαψαν να χρησιμοποιούνται μόλις στις αρχές του εικοστού αιώνα. Το τελευταίο πρόσωπο που τους είχε διδαχθεί ως φυσική παράδοση πέθανε το 1980.

Ονομάζονται νταλεκαρλικοί ρούνοι, ή dalrunor, είτε ελφδαλικοί ρούνοι. Η φήμη της Νταλάρνα ως το τελευταίο προπύργιο της γερμανικής γραφής στηρίζεται σε αυτούς, και δικαίως. Ωστόσο, αυτοί οι τέσσερις αιώνες δεν ήταν μια απλή διατήρηση. Η γραφή μεταβαλλόταν διαρκώς, και η μορφή που πήρε τελικά αποτελεί το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας.

Μια συντηρητική γραφή για μια συντηρητική γλώσσα

Οι ρούνοι επιβίωσαν εδώ επειδή επιβίωσαν και πολλά άλλα στοιχεία. Το Οβανσίλιαν ήταν αγροτικό, σε μεγάλο βαθμό αυτάρκες, γεωγραφικά δυσπρόσιτο και συνειδητά προσκολλημένο στα δικά του έθιμα: η ίδια κοινοτική συνοχή που διατήρησε την παραδοσιακή φορεσιά κράτησε ζωντανό και το αλφάβητο.

Διατήρησε επίσης μια γλώσσα. Η ελφδαλική (övdalsk), την οποία μιλούν σήμερα ίσως τρεις έως πέντε χιλιάδες άνθρωποι γύρω από το Έλβνταλεν, είναι η πιο συντηρητική βορειογερμανική γλωσσική ποικιλία που υπάρχει. Διατηρεί την παλαιά συλλαβική δομή, ένα περίπλοκο κλιτικό σύστημα, το ηχηρό th (όπως στο αγγλικό father) και τον ήχο w που έχασε η πρότυπη σουηδική. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι διατηρεί τα ρινικά φωνήεντα, τα οποία μαρτυρούνται στην παλαιά ισλανδική τον 13ο αιώνα και έχουν εκλείψει σε ολόκληρη την υπόλοιπη Σκανδιναβία. Η σύγχρονη ελφδαλική ορθογραφία τα σημειώνει με ουρά (ogonek): ą, ę, į, ų.

Παράλληλα με αυτόν τον συντηρητισμό αναπτύχθηκε πραγματική καινοτομία. Τα μακρά φωνήεντα διασπάστηκαν σε νέους διφθόγγους, έτσι όπου η σουηδική έχει is και ute, η ελφδαλική έχει ais και aute, και όπου η σουηδική λέει solen για τον ήλιο, η ελφδαλική λέει sola.

Οι ρούνοι κατέγραψαν αυτή την εξέλιξη. Ένας χαράκτης που έγραφε kart για την παθητική μετοχή κατέγραφε αυτό που πραγματικά έλεγαν οι άνθρωποι γύρω του (gart, giärt), και όχι αυτό που όριζε η έντυπη Αγία Γραφή. Αυτό είναι το πλεονέκτημα μιας γραφής που δεν επιτηρείται από καμία επίσημη αρχή.

Ο τοίχος που αποκάλυψε ότι δεν επρόκειτο πλέον για φούθαρκ

Το 2014, στο εσωτερικό ενός διατηρημένου ξύλινου σπιτιού στο Έλβνταλεν, οι ερευνητές ανακάλυψαν ένα αλφάβητο χαραγμένο στην ξυλεία του τοίχου. Το κτίριο είχε χρονολογηθεί μέσω δενδροχρονολόγησης στο 1285· η χάραξη, με βάση τεχνοτροπικά κριτήρια, ανάγεται στα τέλη του 16ου αιώνα: το σπίτι είναι παλιό, η επιγραφή όχι.

Αυτό που είχε σημασία ήταν η σειρά. Τα ρουνικά αλφάβητα ακολουθούν τη σειρά f, u, þ, a, r, k, ακολουθία από την οποία προκύπτει η ίδια η λέξη φούθαρκ. Αυτό εδώ ακολουθούσε τη σειρά a, b, c, d.

Κάποιος είχε αναδιατάξει τους ρούνους στη σειρά του λατινικού αλφαβήτου, κάτι που έχει νόημα μόνο αν πάψει κανείς να τους αντιμετωπίζει ως αυτόνομο σύστημα γραφής και αρχίσει να τους βλέπει ως υποκατάστατο σύνολο γραμμάτων για το αλφάβητο που ήδη γνωρίζει. Οι νταλεκαρλικοί ρούνοι είχαν μετατραπεί σε μια αντιστοίχιση χαρακτήρα προς χαρακτήρα με το λατινικό αλφάβητο.

Απόδειξη αυτού αποτελεί ο τρόπος που διαχειρίστηκαν τα κενά. Το λατινικό αλφάβητο διαθέτει τα C, Q και X· οι ρούνοι δεν τα χρειάστηκαν ποτέ, επειδή καμία ρουνική παράδοση δεν περιλάμβανε αυτά τα γράμματα. Έτσι οι χαράκτες τα επινόησαν: νέοι ρούνοι που δημιουργήθηκαν για λατινικά γράμματα χωρίς κανέναν ρουνικό πρόγονο. Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η γραφή δεν υπακούει στην παλαιοσκανδιναβική φωνολογία, αλλά στο λατινικό αλφάβητο.

Ο Bureus καταγράφει τη γραφή, 1599

Το πρώτο πρόσωπο που κατέγραψε επίσημα τη γραφή ήταν ο Γιοχάνες Μπουρέους (Johannes Bureus, 1568–1652), ο πρώτος αρχαιοδίφης του βασιλείου (riksantikvarie), βασιλικός βιβλιοθηκάριος και μία από τις πιο ιδιόρρυθμες μορφές στην ιστορία της ρουνολογίας: ένας σοβαρός ερευνητής πεδίου των ρουνολίθων, ο οποίος ήταν ταυτόχρονα ροδόσταυρος μυστικιστής, πεπεισμένος ότι η Σκανδιναβία διατηρούσε τα ίχνη μιας θεϊκής πρωταρχικής γλώσσας, και ο οποίος δημιούργησε το δικό του εσωτεριστικό σύστημα δεκαπέντε χαρακτήρων, τα Adalrunor.

Το 1599, αφού ταξίδεψε σε όλη τη χώρα καταγράφοντας επιγραφές, εξέδωσε μια γκραβούρα με τίτλο Runakänslanäs läräspan. Υπό τον τίτλο Nostri secli Dalecarl(is) («Οι Νταλεκαρλιοί του δικού μας αιώνα»), παρέθεσε είκοσι τέσσερις ρούνους με τα ονόματά τους, σε αλφαβητική σειρά.

Τα ονόματα φανερώνουν τι είχε συμβεί στη γραφή. Ορισμένα είναι κληρονομημένα: is, ar, ur, sol, tir, lagh, birkä, madhär, hagal. Άλλα προφανώς όχι. Τα qua και äcs υπάρχουν αποκλειστικά επειδή το λατινικό αλφάβητο έχει Q και X. Το knäsol («λυγισμένος ήλιος») επινοήθηκε για το C, κατ' αναλογία με το ισλανδικό knésól που χρησιμοποιούνταν για το Z.

Ο Bureus είναι αναντικατάστατος αλλά όχι απόλυτα αξιόπιστος. Μέρος των όσων κατέγραψε ήταν δική του τακτοποίηση: χαρακτήρες δανεισμένοι από ραβδιά ημερολογίων, όπως το bälgturs, επιστρατεύτηκαν για λατινικά γράμματα που οι αγρότες της Νταλάρνα στην πραγματικότητα δεν έγραφαν με αυτόν τον τρόπο. Το 1611 προχώρησε παραπέρα και εξέδωσε το Svenska ABC boken medh runor, το πρώτο σουηδικό αλφαβητάριο που τυπώθηκε ποτέ, ελπίζοντας να διδάξει στο έθνος να γράφει με ρούνους αντί για λατινικά γράμματα. Αυτό απέτυχε. Άφησε ωστόσο μια ιδιότυπη κληρονομιά: κατά τον Τριακονταετή Πόλεμο, οι Σουηδοί αξιωματικοί χρησιμοποίησαν τους ρούνους του για να κρυπτογραφούν διαταγές και αναφορές, σηματοδοτώντας την πρώτη από τις δύο φορές που αυτή η γραφή μετατράπηκε σε κώδικα.

Ξύλο, επειδή το χαρτί κόστιζε

Δεν υπάρχουν νταλεκαρλικοί ρουνόλιθοι. Το χαρτί και η περγαμηνή ήταν ακριβά και η γραφή δεν είχε επίσημο χαρακτήρα, οπότε οι άνθρωποι έγραφαν σε ό,τι τους πρόσφερε το δάσος. Σώζονται πάνω από τριακόσιες πενήντα επιγραφές, και περισσότερες από εννέα στις δέκα προέρχονται αποκλειστικά από την ενορία του Έλβνταλεν.

Βρίσκονται χαραγμένες σε μπολ, νυφικά κουτιά, σεντούκια, πάγκους κοπής, ράβδους μέτρησης, έπιπλα και στους κορμούς των τοίχων των κτιρίων. Καταγράφουν ιδιοκτησία, ονόματα, χρονολογίες και σύντομα μηνύματα. Το λατινικό αλφάβητο σε αυτή την κοινωνία ανήκε στον κλήρο, στον βασιλικό τοποτηρητή και στο στέμμα· οι ρούνοι ανήκαν στους allmoge, τους απλούς ανθρώπους του λαού, και εξυπηρετούσαν καθημερινούς σκοπούς.

Το παλαιότερο με βεβαιότητα χρονολογημένο παράδειγμα είναι ένα ξύλινο μπολ από το χωριό Όσεν (Åsen), το οποίο καταγράφει ότι ο Anders το κατασκεύασε το 1596. Υπάρχει ένα υπερώο στο Όρσμπλεκ (Orsbleck) από το 1635 που αναφέρει τα ονόματα των δύο ανδρών που το έχτισαν, ένα άλλο μπολ από το Όσεν του 1692 που σηματοδοτεί μια χρονιά λιμού, καθώς και ένα σεντούκι από το Τσίταν (Kittan) του 1720.

Ραβδιά ημερολογίων και κοινοτικές προσκλήσεις

Τα πιο σύνθετα αντικείμενα είναι τα rimstavar, τα ρουνικά ραβδιά ημερολογίων. Πρόκειται για ξύλινες ράβδους χαραγμένες με τα κυριακά γράμματα και τους χρυσούς αριθμούς που χρειάζονταν για τον υπολογισμό του εκκλησιαστικού έτους και των κινητών εορτών: ένα χειροπιαστό ημερολόγιο σε μια κοινωνία όπου τα έντυπα ημερολόγια δεν κυκλοφορούσαν στο εμπόριο.

Περίπου είκοσι από αυτά φέρουν επιπλέον κοινοτικές ανακοινώσεις. Ένα ραβδί από το Όσεν του 18ου αιώνα το διατυπώνει απερίφραστα: plikt fölieir den som int går («πρόστιμο ακολουθεί όποιον δεν παραστεί»). Ένα άλλο, από το Έλβνταλεν του 1818, αναγγέλλει δημόσια συνέλευση απόψε στον συνηθισμένο τόπο.

Αυτό λειτουργούσε ως πίνακας ανακοινώσεων. Όποιος το χάραξε περίμενε ότι το χωριό μπορούσε να διαβάσει ρούνους αβίαστα, ακόμα και το 1818.

Gätrunor: οι ρούνοι των βοσκών

Στην Νταλάρνα εφαρμοζόταν η κτηνοτροφική πρακτική fäbod, δηλαδή ο εποχικός νομαδισμός των κοπαδιών: τα ζώα μεταφέρονταν για το καλοκαίρι σε απομακρυσμένα δασικά και ορεινά βοσκοτόπια, όπου οι κτηνοτρόφοι ζούσαν μαζί τους. Αυτή η εργασία γινόταν κυρίως από γυναίκες, μόνες ή σε μικρές ομάδες, σε μεγάλη απόσταση από το χωριό για μήνες κάθε φορά.

Έγραφαν η μία στην άλλη. Πάνω σε κορμούς πεύκων, σε βράχους, στους τοίχους των καλυβών και των καταφυγίων, χάρασσαν σύντομες σημειώσεις γνωστές ως gätrunor (ρούνοι βοσκής): αρχικά ονόματος, ένα έτος και τη λέξη gät (έβοσκε). Κατέγραφαν ποια είχε βρεθεί σε αυτό το βοσκοτόπι και πότε.

Η τελευταία γνήσια νταλεκαρλική επιγραφή της αδιάσπαστης παράδοσης είναι μία από αυτές. Χαράχτηκε σε μια καλύβα βοσκής κοντά στο Γκρίβελον (Gryvelån) στο Έλβνταλεν, και σε εκείνο το στάδιο η γραφή είχε σχεδόν αποσαθρωθεί: ελάχιστοι πραγματικοί ρούνοι απομένουν ανάμεσα σε λατινικά γράμματα. Αναφέρει AAD gät 1900: η Anna Andersdotter έβοσκε εδώ το 1900.

Δύο χιλιάδες χρόνια γερμανικής γραφής ολοκληρώνονται με μια γυναίκα που σημειώνει ότι φρόντιζε τις αγελάδες.

Πώς αποσαθρώθηκε η γραφή

Οι τέσσερις αιώνες διακρίνονται με αρκετή σαφήνεια.

Πριν από το 1580 περίπου, οι ρούνοι λειτουργούν ακόμα ως ρούνοι. Σώζονται περίπου τριάντα επιγραφές από αυτό το στάδιο, με τα σχήματα να βρίσκονται κοντά στις συνήθεις μεσαιωνικές μορφές και την ορθογραφία να είναι φωνημική αντί για αλφαβητική.

Από το 1580 έως το 1650 περίπου, συντελείται η μεταβολή που καταγράφει ο τοίχος του Έλβνταλεν: η αντιστοίχιση στο λατινικό αλφάβητο, τα επινοημένα C, Q και X, και το πρώτο σημάδι του αλφαβήτου να επηρεάζει τα ίδια τα σχήματα: ο ρούνος g ανασχεδιάζεται από τρεις γραμμές σε δύο, κατ' απομίμηση του πεζού καλλιγραφικού λατινικού g.

Από το 1650 έως το 1750 περίπου, η λατινική γραφή διαπερνά τα πάντα. Οι κορμοί των ρούνων a και ä γέρνουν παίρνοντας κλίση σαν χειρόγραφο a. Ο ρουνικός i, μια απλή κάθετη γραμμή, εκτοπίζεται από το πεζό λατινικό i με την τελεία του. Τα κεφαλαία Y, L, M και Ö αρχίζουν να εμφανίζονται στο ρουνικό κείμενο χωρίς καμία παραλλαγή. Στο μεταξύ, η γλώσσα εξελισσόταν κάτω από τη γραφή: το Έλβνταλεν έχασε τον ήχο /h/ γύρω στη δεκαετία του 1650, γεγονός που άφησε τον ρούνο hagal άνευ αντικειμένου, με αποτέλεσμα να επαναχρησιμοποιηθεί για την απόδοση του å: ένας ήχος χάθηκε και μετατόπισε ένα ολόκληρο γράμμα.

Μετά το 1750 περίπου, δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα. Τα πλήρη ονόματα δίνουν τη θέση τους σε αρχικά. Οι ρούνοι επιβιώνουν ως μεμονωμένες συνήθειες μέσα σε διαλεκτικές λέξεις υψηλής συχνότητας (den, gät), όπως διατηρείται μια παλιά ορθογραφία σε μια υπογραφή.

Μια λεπτομέρεια διατρέχει ολόκληρη αυτή την περίοδο. Η μεσαιωνική σκανδιναβική γραφή διέκρινε επιπλέον ήχους προσθέτοντας στιγμές σε έναν ρούνο: ένα στιγμωτό i έδινε e, ένα στιγμωτό k έδινε g, ένα στιγμωτό t έδινε d. Σε άλλα μέρη της Σουηδίας αυτή η στιγμή επιμηκύνθηκε τελικά σε εγκάρσια γραμμή πάνω στον κορμό· στη δυτική σκανδιναβική παράδοση μετατράπηκε σε μικρό κύκλο. Στην Νταλάρνα εξελίχθηκε σε μια πλάγια γραμμή στη μία πλευρά, και η νταλεκαρλική είναι η μοναδική γραφή που χρησιμοποιεί στιγμωτό a βραχέος κλάδου για το ä. Καθώς αυτή η γραμμή επιμηκυνόταν, το γράμμα πλησίαζε τη μορφή του å, και οι χαράκτες πέρασαν τους επόμενους δύο αιώνες επαναπροσδιορίζοντας σιωπηρά ποιο σημάδι σήμαινε τι.

Αυτή είναι η απάντηση για τη ρουνική πέτρα του Κένσινγκτον

Το 1898, ένας Σουηδός μετανάστης αγρότης ονόματι Όλοφ Έμαν (Olof Öhman) ξέθαψε μια πλάκα γκριβάκας στη γη του κοντά στο Κένσινγκτον της Μινεσότα. Έφερε μια μακροσκελή ρουνική επιγραφή: οκτώ κάτοικοι του Γκέταλαντ και είκοσι δύο Νορβηγοί σε εξερευνητικό ταξίδι, δέκα άνδρες νεκροί, μια προσευχή (AVM, Ave Virgo Maria, λύτρωσέ μας από το κακό) και το έτος 1362.

Οι ρουνολόγοι την απέρριψαν σχεδόν αμέσως, και επί έναν αιώνα μπορούσαν να προσδιορίσουν ακριβώς τι ήταν λάθος χωρίς να μπορούν να πουν τι ακριβώς ήταν. Η γλώσσα ήταν υπερβολικά σύγχρονη. Και τα γράμματα ήταν αδύνατον να σταθούν: ένα διαγραμμένο l, ένα στιγμωτό v, ένα o με γραμμή στη μέση, ένα p χωρίς στιγμές στους βρόχους του. Καμία ρουνική σειρά του 14ου αιώνα δεν τα περιείχε. Καμία γνωστή ρουνική σειρά δεν τα περιείχε γενικώς.

Το 2003, ο γλωσσολόγος Τρίγκβε Σκολντ (Tryggve Sköld), ερευνώντας το διαλεκτικό αρχείο στο Ούμεο (Umeå), τα εντόπισε. Τα έγγραφα του Έντβαρντ Λάρσον (Edward Larsson, 1867–1950), ενός μαθητευόμενου ράφτη που μεγάλωσε κοντά στο Μπορλένγκε (Borlänge) στην Νταλάρνα, περιέχουν ρουνικά αλφάβητα καταγεγραμμένα το 1883 και το 1885. Ο κατάλογος του Larsson είναι ένα αλφάβητο είκοσι επτά χαρακτήρων για τη γραφή της σύγχρονης σουηδικής και ταιριάζει απόλυτα με τα γράμματα του Κένσινγκτον: το σταυρωτό L, τα χαρακτηριστικά Ö και Ü, το παράξενο G. Περιέχει επίσης πενταδικούς αριθμούς, τα ψηφία καταμέτρησης από τα σκανδιναβικά ραβδιά ημερολογίων, στις ίδιες μορφές που χρησιμοποιήθηκαν για την εγγραφή του 1362 πάνω στην πέτρα.

Επιπλέον, τα έγγραφα του Larsson περιλαμβάνουν ένα τρίτο αλφάβητο, το οποίο ο ίδιος περιγράφει ως την αρχαιότερη μυστική γραφή στον κόσμο, τη γραφή των πλακών του Νόμου. Πρόκειται για τον μασονικό κώδικα pigpen (κώδικας των τετραγώνων).

Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο: όψιμοι νταλεκαρλικοί ρούνοι, πενταδικοί αριθμοί και ένας κώδικας στοάς κυκλοφορούσαν από κοινού μεταξύ περιοδευόντων τεχνιτών του 19ου αιώνα (ραφτών, κτιστών, πλανόδιων δασκάλων) στην Νταλάρνα, το Μέντελπαντ (Medelpad) και το Χέλσινγκλαντ (Hälsingland). Ακολούθησαν επιβεβαιώσεις. Ένας ξύλινος ζυγός από το Μόνστα (Månsta) στο Έλβνταλεν με χρονολογία 1907 χρησιμοποιεί τους ίδιους χαρακτήρες. Μια αναμνηστική πλάκα του 1868 από τον Έρικ Στρεμ (Eric Ström), έναν περιοδεύοντα δάσκαλο γραφής από το Μέντελπαντ, τους χρησιμοποιεί επίσης, ενώ το λιθογραφημένο τετράδιο αντιγραφής του 1876 τυπώνει ολόκληρο το σύνολο: ρούνους, πενταδικούς αριθμούς και μασονικούς κώδικες μαζί. Μια δρύινη ράβδος μέτρησης από το Χάβερε (Haverö) φέρει και τα τρία στοιχεία, μαζί με είκοσι έναν χρυσούς αριθμούς: πρόκειται για έναν πήχη (aln), μια μονάδα μέτρησης που καταργήθηκε στη Σουηδία το 1889, στοιχείο που θέτει χρονικό όριο στην κατασκευή της.

Η πέτρα του Κένσινγκτον δεν είναι μεσαιωνικό εύρημα, αλλά ούτε και μια συνηθισμένη απάτη. Πρόκειται για ένα σκανδιναβοαμερικανικό αντικείμενο του 19ου αιώνα, γραμμένο σε μια πραγματική, ζωντανή και τεκμηριωμένη γραφή την οποία η γενιά των ευρετών της είχε πράγματι διδαχθεί, μεταφέροντάς την στη Μινεσότα στα ίδια μπαούλα με όλα τα υπόλοιπα υπάρχοντά τους.

Γιατί αυτή η σελίδα δεν έχει ξεχωριστές σελίδες γραμμάτων

Υπάρχουν δύο λόγοι, και ο δεύτερος είναι ο ισχυρότερος.

Ο πρώτος είναι τεχνικός. Οι νταλεκαρλικοί ρούνοι δεν διαθέτουν σημεία κώδικα στο Unicode. Το ρουνικό μπλοκ κωδικοποιεί το Αρχαίο Φούθαρκ, το Φούθορκ και τους τυπικούς σκανδιναβικούς μεσαιωνικούς ρούνους· οι νταλεκαρλικοί χαρακτήρες δεν περιλαμβάνονται εκεί. Κάθε δημοσιευμένος πίνακας, συμπεριλαμβανομένων εκείνων στους οποίους βασίζεται αυτή η σελίδα, παρουσιάζει προσεγγίσεις δανεισμένες από άλλες ρουνικές σειρές ή σχεδιασμένες με ειδική γραμματοσειρά. Οι σελίδες γραμμάτων σε άλλες ενότητες συνδέουν κάθε γλύφο με το πραγματικό του σημείο κώδικα. Εδώ δεν θα υπήρχε κανένα ακριβές στοιχείο για αυτό το πεδίο.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο αλφάβητο για να αναλυθεί ανά γράμμα. Το σύνολο των χαρακτήρων άλλαζε μορφή επί τετρακόσια χρόνια και διέφερε από χαράκτη σε χαράκτη και από χωριό σε χωριό: το a του 1600 δεν είναι το a του 1750, το g ανασχεδιάστηκε για να μοιάζει με λατινικό, το hagal άλλαξε ρόλο όταν εξαφανίστηκε ένας ήχος, και προς το τέλος τα περισσότερα γράμματα είχαν αντικατασταθεί πλήρως. Μια ξεχωριστή σελίδα ανά γράμμα θα έπρεπε να επιλέξει αυθαίρετα μία μόνο στιγμή από αυτή τη διαρκή εξέλιξη και να την παρουσιάσει ως το νταλεκαρλικό αλφάβητο, κάτι που αποτελεί ακριβώς την ψευδή ακρίβεια την οποία αυτή η ενότητα αποφεύγει.

Αυτή η διαρκής μεταβολή είναι το πραγματικό θέμα. Είναι προτιμότερο να εξιστορηθεί μία φορά με σαφή σειρά παρά αποσπασματικά σε είκοσι τέσσερις ξεχωριστές σελίδες.