Os

Waarom het alfabet van naam veranderde

Deze rune is de reden waarom de Engelse rij geen futhark wordt genoemd.

Een runenalfabet is vernoemd naar de klanken van de eerste zes letters, precies zoals het woord alfabet is afgeleid van alfa en bèta. In het Oudere Futhark zijn dat f-u-þ-a-r-k. In het Oudengels rondde de klank van de vierde letter zich af van a naar o, wat f-u-þ-o-r-c opleverde.

Een veranderd begin betekent een veranderde naam, en elk runenschrift is op deze wijze benoemd.

De verschuiving maakt deel uit van de Ingveoonse splitsing, waarbij het Oergermaanse /a/ zich in het Noordzeegermaans in drie richtingen splitste: genasaleerd voor een nasale medeklinker rondde het zich af naar o, gepalataliseerd werd het æ, en overigens bleef het een achterste ɑ. Eén letter kon geen drie klanken weergeven, waardoor de Ansuz-vorm drievoudig werd aangepast: schuine takken leverden deze rune op, een tweede tak gaf ᚫ æsc, en takken aan weerszijden vormden ᚪ ac.

Eén letter uit het Oudere Futhark werd zo drie Engelse letters, waardoor de rij tot zesentwintig tekens groeide. Het is het duidelijkste voorbeeld van hoe de Angelsaksische rij zich uitbreidde waar de Scandinavische kromp.

De vroegste met zekerheid gedateerde verschijning van deze rune bevindt zich op het Undley-bracteaat uit Suffolk, een gouden hanger uit de late vijfde eeuw, wat de verandering heel vroeg in de Engelse bronnen plaatst.

De god onder de oppervlakte

De naam os wordt verklaard als het Latijnse ōs (mond), en de strofe is volledig opgebouwd rond spraak: de oorsprong van alle spraak, de steun van wijsheid, de troost van raadgevers.

Maar Oudengels ōs is ook een authentiek Germaans woord dat een god betekent, verwant aan het Oudnoordse áss en bewaard gebleven in het Angelsaksische namengoed: Oswald, Oswin, Osric, Osbert. Elk van die namen draagt een heidense godheid in het eerste element, en ze werden zonder zichtbare bezwaren gedragen door christelijke koningen en heiligen.

De dichter beschikte dus over een woord met beide betekenissen en schreef een strofe die er slechts één gebruikte.

Dat was vrijwel zeker een bewuste keuze. Een afzonderlijke Angelsaksische handschriftglos verbindt deze rune met Woden als meester van alle spraak. Dit toont aan dat de oudere associatie voorhanden was en bewust terzijde werd geschoven in plaats van vergeten.

Vergelijk dit met de buren: het IJslandse gedicht uit de vijftiende eeuw, geschreven in een christelijk land vierhonderd jaar na de kerstening, noemt Óðinn zonder terughoudendheid. Engeland, dichter bij het moment van bekering, deed dat niet.

Ordfruma

Het sleutelwoord van de strofe is ordfruma, dat in de meeste vertalingen wordt weergegeven als oorsprong of bron, hoewel het aanzienlijk specifieker is.

Ord is een punt: de punt van een speer, het scherpe uiteinde. Fruma is een begin of een leider. Een ordfruma is het vertrekpunt, datgene wat aan het hoofd staat; het Oudengels gebruikt het zowel voor God als schepper als voor een aanvoerder die een onderneming start.

De mond is dus niet louter waar spraak vandaan komt. Het is de voorste punt ervan: het moment waarop wat slechts als gedachte bestond een handeling wordt met gevolgen.

De rest van de strofe blijft praktisch van aard. Wisdomes wraþu, de steun van wijsheid: spraak houdt kennis overeind, want in een overwegend mondelinge cultuur overleeft onuitgesproken kennis niet. Witena frofur, de troost van raadgevers: de witan vormden de adviesraad van de koning, en hun gehele taak bestond uit gesproken beraad.

Bij duiding

Os staat voor de boodschap en het moment waarop deze aankomt.

Het markeert de overgang van het onuitgesprokene naar het uitgesprokene: advies dat binnenkomt, een leermeester, een bericht, de zin die een situatie herordent. Het beschrijft meestal een impuls van buiten de vraagsteller, vaak via de mond van iemand anders; bij keuzes duidt het er doorgaans op dat het antwoord zal komen in de vorm van feitelijke informatie en niet als innerlijk inzicht.

De betekenis van ordfruma scherpt dit aan: dit is geen alledaags gekeuvel, maar het beslissende punt. Os verschijnt daar waar het uitspreken van iets de loop der dingen zal veranderen.

De duiding vanuit inspiratie (het idee dat kant-en-klaar binnenvalt) vloeit voort uit de oudere godsbetekenis en niet uit deze strofe. Dit is het meer gangbare moderne gebruik. Het is waardevol te weten uit welke historische laag elke betekenis stamt.