Áss / Óss

De nasale klinker

De functie van deze rune in het Jongere Futhark is bijzonder en verklaart de vormverandering van het teken.

Het Oudnoors kende genasaleerde klinkers als overblijfsel van verdwenen nasale medeklinkers: wanneer een n voor een andere medeklinker wegviel, nam de voorafgaande klinker de nasale klank over. De Eerste Grammaticale Verhandeling, in de twaalfde eeuw op IJsland geschreven door een anonieme auteur om het Latijnse alfabet aan te passen aan het IJslands, beschrijft deze nasale klinkers nauwkeurig en stelt voor ze met een punt te markeren. Dit werk geldt als een van de vroegste fonologische verhandelingen in een Europese volkstaal.

De runenoplossing was ouder. Toen de reeks werd teruggebracht tot zestien tekens, bleef de oude a-rune behouden voor de nasale klinker, terwijl Jera werd omgevormd tot ᛅ ár voor de gewone /a/. Zo dekte dit teken de nasale klank en later ook de geronde /o/ af, terwijl zijn oorspronkelijke klankwaarde overging op een geheel andere letter.

IJsland noemt de god bij naam

De IJslandse strofe is het meest verrassende getuigenis in het gehele corpus van runengedichten.

De tekst werd opgetekend in een christelijk land, in handschriften vanaf de late vijftiende eeuw, ongeveer vierhonderdvijftig jaar na de kerstening van IJsland. En hij noemt Odin zonder omwegen: algingautr, de oude Gautr (een van zijn bijnamen), vorst van Ásgarðr en heer van Walhalla.

De vergelijking met de andere tradities is veelzeggend. Het Oudengelse gedicht verklaart de naam via het Latijnse os (mond) en dicht over spraak. Het Noorse gedicht kiest het gelijkluidende woord voor een riviermonding. Beide vermijden de heidense god; IJsland noemt hem vrijuit.

Dit gegeven heeft grote historische waarde. Het vormt het sterkste bewijs dat de oorspronkelijke runennaam daadwerkelijk naar een godheid verwees, afkomstig uit de enige bron die geen enkele reden had er een te verzinnen.

De Latijnse glosse maakt bovendien een vergelijkende koppeling door Odin aan Jupiter te verbinden in plaats van aan Mercurius. Waar Romeinse auteurs zoals Tacitus de Germaanse oppergod met Mercurius hadden gelijkgesteld, kiest de IJslandse dichter voor de koning der goden.

Noorwegen kiest de monding

Het Noorse óss betekent de monding van een rivier, en de strofe is praktisch van aard: de riviermonding is de weg van de meeste reizen.

Voor een samenleving waarvan de nederzettingen aan het einde van fjorden lagen en waarvan de wegen over het water liepen, was dit een dagelijkse realiteit. Een riviermonding is de plek waar een tocht begint en eindigt, waar schepen kunnen aanmeren en waar markten ontstaan. De naam Oslo bewaart dit element, net als het Oudnoorse óss in talrijke Scandinavische plaatsnamen.

De tweede regel, dat de schede toebehoort aan de zwaarden, dient het metrum van het gedicht (fǫr rijmend op sværða), al hebben lezers geprobeerd de schede en de monding met elkaar te verbinden als twee holtes die iets omsluiten.

Zo staat dezelfde rune in twee buurlanden voor een god en voor een geografisch kenmerk. Noorwegen handelde niet uit gebrek aan vroomheid, maar uit praktisch nut: een riviermonding is iets tastbaars dat een leerling kan aanwijzen.

Bij het duiden

Beide lezingen komen uit bij hetzelfde praktische uitgangspunt: een autoriteit die van buitenaf komt en richting geeft aan het pad dat voorligt.

In de IJslandse lezing is dat raad, inspiratie of een bindende richtlijn met gezag. Odin is de god van de dichtkunst, van de runen zelf en van kennis die door offer wordt verworven: hij hangt negen nachten aan de boom en offert een oog bij de bron. Áss geduid als Odin staat niet voor gemakkelijke wijsheid, maar voor inzicht dat een prijs vraagt.

In de Noorse lezing staat de rune voor een drempel: het punt waar een overtocht begint, waar men zich aan een route verbindt en de stroming het overneemt.

In een legging wijst de rune doorgaans op een externe autoriteit: een persoon wiens woord gewicht draagt, een instantie of een besluit boven het niveau van de vrager. De Noorse invalshoek verduidelijkt het beeld wanneer de vraag betrekking heeft op het juiste moment in plaats van op macht: dit is de monding, en de reis begint hier.

Als letterteken

De langtakige vorm is ᚬ; de korttakige variant ᚭ brengt de zijtak terug tot een kort aanzetstukje.

In de loop der tijd verschoof de klankwaarde van de rune van de nasale klinker naar de gewone /o/, waardoor het teken in de middeleeuwen voornamelijk als o-rune dienstdeed. De hervormingen van de gepunteerde runen in de elfde en twaalfde eeuw voorzagen Scandinavië uiteindelijk van een overzichtelijker klinkersysteem en maakten dit onderscheid expliciet.