ब्रॅक्टिएट्स

ब्रॅक्टिएट म्हणजे काय

ब्रॅक्टिएट (bracteate) ही सोन्याची एक पातळ चकती असते, जी एका बाजूने स्टॅम्प केलेली असते ज्यामुळे त्यावरील डिझाईन उठावदार दिसते. याला एक लूप जोडलेला असतो आणि ती दोरी किंवा साखळीत ओवून परिधान केली जाते. यापैकी बहुतांश ब्रॅक्टिएट्स मोठ्या नाण्यांच्या आकाराचे असतात. यातील सोने बऱ्याचदा अत्यंत पातळ असते, कारण ही वस्तू केवळ देखाव्यासाठी होती, संपत्ती म्हणून नव्हे.

ते एका विशिष्ट काळाशी संबंधित आहेत. ही परंपरा पाचव्या शतकात सुरू झाली, सहाव्या शतकात भरभराटीला आली, आणि नंतर थांबली. साधारणपणे एक हजार ब्रॅक्टिएट्स आज अस्तित्वात आहेत. हे प्रामुख्याने डेन्मार्क, दक्षिण स्वीडन आणि नॉर्वेमध्ये केंद्रित आहेत, तसेच इंग्लंड आणि युरोप खंडाच्या इतर भागांपर्यंतही त्यांचा विस्तार आढळतो.

त्यांचा उगम अनुकरणातून झाला आहे. रोमन सम्राट आपल्या मित्रराष्ट्रांना आणि सीमेवरील रानटी टोळ्यांच्या नेत्यांना सोन्याची पदके (medallions) वाटत असत. या पदकांवर सम्राटाचे चित्र कोरलेले असे. मायग्रेशन काळातील स्कँडिनेव्हियन कारागिरांनी त्या पद्धतीची नक्कल केली आणि त्यात स्वतःचे बदल केले. सम्राटाच्या चेहऱ्याची जागा एका मोठ्या पुरुषी चेहऱ्याने घेतली, त्याखालील घोड्याचा आकार वाढला, पक्षी दिसू लागले, आणि काही पिढ्यांमध्येच संपूर्ण चित्राचे एका वेगळ्याच प्रतीकशास्त्रामध्ये (iconography) रूपांतर झाले.

थोडक्यात, ब्रॅक्टिएट ही एक प्रतिष्ठेची वस्तू आहे जिची सुरुवात दुसऱ्याच्या प्रतिष्ठेच्या वस्तूची नक्कल म्हणून झाली होती.

जादुई शब्द

अस्तित्वात असलेल्या ब्रॅक्टिएट्सपैकी सुमारे एक पंचमांश ब्रॅक्टिएट्सवर रुन्स आहेत, आणि लिपीच्या दृष्टीने हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

काही शब्दांची पुनरावृत्ती इतक्या वेळा झाली आहे की त्यांना सूत्रबद्ध मानले जाते:

अलु (alu): हा एल्डर फ्युथार्क प्रदेशातील ब्रॅक्टिएट्स, ताईत आणि अस्थिकलशांवर सर्वांत जास्त आढळणारा शब्द आहे. त्याची व्युत्पत्ती 'ale' (मद्य) आणि नशेशी जोडलेली आहे, आणि त्यावरूनच परमानंद, संरक्षण आणि मृतांशी संपर्क अशा संकल्पनांशीही त्याचा संबंध जोडला जातो. हा शब्द नेमका कशासाठी वापरला जात होता हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. इतक्या वेळा आढळणाऱ्या शब्दाचा अर्थ माहीत नसणे ही एक आश्चर्यकारक गोष्ट आहे.

लौकाझ (laukaz): लसूण किंवा कांद्याची पात (leek). जर्मनिक औषधोपचार आणि जीवनशक्तीच्या संकल्पनांमध्ये अॅलियम्सचे खरोखरच महत्त्वाचे स्थान होते. काही वेळा हा शब्द 'lauz' किंवा केवळ एका रुनमध्ये संक्षिप्त केला जातो. लागुझ (Laguz) रुनच्या नावासाठी ज्या दोन संभाव्य शब्दांचा विचार केला जातो, त्यापैकी हा एक शब्द आहे.

औजा (auja): नशीब किंवा दैवी कृपा.

हे शब्द म्हणजे कॉर्पसमधील प्रमाणित सूत्रांच्या सर्वांत जवळ जाणारी गोष्ट आहे, पण आपल्याला त्यांचा खरा अर्थ अद्याप समजलेला नाही. आपण हे शब्द वाचू शकतो, पण त्यांचा उद्देश सांगू शकत नाही.

चोरीला गेलेली वर्णमाला

दोन ब्रॅक्टिएट्स इतरांपेक्षा जास्त महत्त्वाचे आहेत, आणि त्यापैकी एक गहाळ झाला आहे.

वॅडस्टेना ब्रॅक्टिएट (Vadstena bracteate), जो स्वीडनमध्ये सापडला आणि साधारण इसवी सन ५०० च्या काळातील आहे, त्यावर पूर्ण चोवीस रुन्स असलेली एल्डर फ्युथार्क वर्णमाला आहे. ही वर्णमाला बिंदूंच्या मदतीने आठांच्या तीन गटांमध्ये विभागली आहे. प्रत्येक रुनच्या पुस्तकात ज्याची नोंद असते आणि ज्यावर मध्ययुगीन आइसलँडिक सांकेतिक प्रणाली अवलंबून आहेत, त्या 'अँटिर'चा (ættir) हा थेट पुरावा आहे.

वॅडस्टेना आणि त्याचा खराब झालेला साथीदार ग्रंपन ब्रॅक्टिएट (Grumpan bracteate) (ज्यामध्येही अशीच मांडणी दिसते) यांशिवाय, अँटिर ही केवळ एक हस्तलिखितातील प्रथा ठरली असती जिचा कोणताही प्राचीन आधार नाही.

१९३८ मध्ये स्वीडिश हिस्ट्री म्युझियममधून वॅडस्टेना चोरीला गेला आणि तो कधीही सापडला नाही. आज तो केवळ छायाचित्रे, साचे आणि रेखाचित्रांच्या रूपातच अस्तित्वात आहे.

या विभागातील हा दुसरा प्रसंग आहे जिथे एखादा मूलभूत दस्तऐवज केवळ प्रतीच्या (copy) स्वरूपात अस्तित्वात आहे. जुनी इंग्रजी रुन कविता १७३१ मध्ये जळून खाक झाली आणि ती वॅनलीच्या उताऱ्याच्या माध्यमातून टिकून आहे, तसेच अँटिरचा प्राथमिक पुरावा १९३८ मध्ये चोरीला गेला आणि तो पुनरुत्पादित केलेल्या प्रतींच्या माध्यमातूनच अस्तित्वात आहे.

ते कोण परिधान करत असे

ब्रॅक्टिएट्स खजिन्यांमध्ये आणि कबरींमध्ये सापडले आहेत. कबरींमधील पुरावे अत्यंत स्पष्ट आहेत: जेव्हा एखादा ब्रॅक्टिएट कबरीत सापडतो, तेव्हा ती कबर बहुधा एखाद्या स्त्रीची असते आणि ती स्त्री उच्चभ्रू वर्गातील असते.

यावरून एका सामान्य गृहीतकाला छेद मिळतो. हे योद्ध्यांचे ताईत नाहीत. ते उच्चभ्रू स्त्रियांचे दागिने आहेत. ज्या काळात स्कँडिनेव्हियन समाज मोठ्या प्रमाणावर सोन्याचे उत्पादन करत होता आणि ते जमिनीत पुरत होता, त्याच काळातील हे दागिने आहेत.

खजिने हा दुसरा संदर्भ आहे. या काळात सोने साठवणे हे केवळ सुरक्षिततेच्या उद्देशाने नव्हते. पाचव्या आणि सहाव्या शतकात मोठ्या प्रमाणावर सोने जमिनीत पुरले गेले आणि ते कधीही बाहेर काढले गेले नाही. विशेषतः पाणथळ जागी सोने पुरण्याची पद्धत ही बचावात्मक नसून जाणीवपूर्वक केलेली कृती वाटते.

याचा अर्थ काय, यावर आजही वाद आहेत. पण एवढे नक्की सांगता येते की अनेकदा ब्रॅक्टिएटचा प्रवास अशा ठिकाणी संपतो, जिथून कोणीही तो पुन्हा काढू शकणार नाही अशा उद्देशाने तो जाणीवपूर्वक ठेवला जातो.

त्यांना ताईत म्हणण्यातील अडचण

ब्रॅक्टिएट्सना बऱ्याचदा संरक्षणात्मक ताईत म्हटले जाते, आणि हे वर्णन कदाचित बरोबरही असू शकते. पण हे केवळ एक अनुमान आहे, हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.

या अनुमानाचे पुरावे असे आहेत: या वस्तू सोबत बाळगता येतात आणि परिधान करता येतात; त्यांच्यावर alu आणि auja यांसारखे सूत्रबद्ध वाटणारे शब्द आहेत; त्यांच्यावरील चित्रांमध्ये अशा आकृत्या आहेत ज्यांना नंतरच्या नॉर्स परंपरेत ओडिनशी (Óðinn) जोडले गेले; आणि यावरील घोड्यांच्या चित्रांना काही लोक उपचारांचे प्रसंग मानतात; तसेच हे ब्रॅक्टिएट्स जाणीवपूर्वक पुरलेल्या खजिन्यांमध्ये सापडतात.

पण हे सर्व मान्य करण्याविरुद्धही काही मुद्दे आहेत: पाचव्या शतकात हे ब्रॅक्टिएट्स कशासाठी वापरले जात होते, हे कोणीही लिहून ठेवलेले नाही; alu या शब्दाचा अर्थ आपल्याला माहीत नाही; सहाव्या शतकातील एका चित्राला ओडिनशी जोडणे हे सातशे वर्षांनंतर लिहिलेल्या साहित्यावर अवलंबून आहे. एखाद्या श्रीमंत स्त्रीने परिधान केलेल्या प्रतिष्ठेच्या दागिन्यामागे जादुई कारण असायलाच हवे असे नाही. दागिने हे दागिने म्हणून परिधान केले जाणे साहजिक आहे.

याबद्दलचा एक काळजीपूर्वक निष्कर्ष असा आहे की, ब्रॅक्टिएट्स हे उच्चभ्रू वर्गाचे दागिने आहेत. त्यांपैकी काहींवर सूत्रबद्ध शब्द आहेत ज्यांचा उद्देश अद्याप अज्ञात आहे. तसेच, ते अशा काळातील आहेत ज्या काळातील धर्माविषयी थेट लिखित पुरावे नाहीत. 'ताईत' या शब्दापेक्षा हे कमी आकर्षक वाटत असले तरी पुरावे याच गोष्टीचे समर्थन करतात.