Βρακτεάτες

Τι είναι ο βρακτεάτης

Ο βρακτεάτης είναι ένας λεπτός χρυσός δίσκος, σταμπωτός από τη μία πλευρά ώστε το σχέδιο να προεξέχει σε ανάγλυφο, εφοδιασμένος με κρίκο και φορεμένος σε κορδόνι ή αλυσίδα. Οι περισσότεροι έχουν το μέγεθος μεγάλου νομίσματος. Ο χρυσός είναι συχνά εξαιρετικά λεπτός, γεγονός ουσιαστικό για τη φύση τους: το αντικείμενο προοριζόταν για επίδειξη και όχι ως απόθεμα μετάλλου.

Εντάσσονται σε ένα στενό χρονικό πλαίσιο. Η παράδοση ξεκινά τον πέμπτο αιώνα, γνωρίζει άνθηση τον έκτο και έπειτα σβήνει. Περίπου χίλια ευρήματα σώζονται σήμερα, συγκεντρωμένα στη Δανία, τη νότια Σουηδία και τη Νορβηγία, με μεμονωμένα ευρήματα να φτάνουν έως την Αγγλία και την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Η προέλευσή τους είναι μιμητική. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες μοίραζαν χρυσά μετάλλια σε συμμάχους και σε βαρβάρους ηγεμόνες των συνόρων, στα οποία απεικονιζόταν το αυτοκρατορικό προφίλ. Οι Σκανδιναβοί τεχνίτες της Περιόδου των Μεταναστεύσεων αντέγραψαν αυτό το πρότυπο και σταδιακά το επανερμήνευσαν: η κεφαλή του αυτοκράτορα μετατρέπεται σε ένα μεγάλο ανδρικό κεφάλι, το άλογο από κάτω του μεγαλώνει, εμφανίζονται πουλιά, και μέσα σε λίγες γενιές η σύνθεση απομακρύνεται από το πορτρέτο διαμορφώνοντας μια εντελώς ξεχωριστή εικονογραφία.

Έτσι, ο βρακτεάτης αποτελεί ένα αντικείμενο κύρους, η μορφή του οποίου ξεκίνησε ως απομίμηση του συμβόλου κύρους κάποιου άλλου.

Οι μαγικές λέξεις

Περίπου το ένα πέμπτο των βρακτεατών που σώζονται φέρει ρούνους, και ακριβώς εκεί έγκειται η σημασία τους για τη γραφή.

Ένα μικρό σύνολο λέξεων επανέρχεται αρκετά συχνά ώστε να αναγνωρίζεται ως τυποποιημένο:

alu (αλού): η πιο κοινή λέξη, που απαντάται σε βρακτεάτες, φυλαχτά και ταφικές τεφροδόχους σε όλο τον γεωγραφικό χώρο του Αρχαίου Φούθαρκ. Η ετυμολογία της τη συνδέει με την μπίρα και τη μέθη, και κατ' επέκταση με εκστατικές καταστάσεις, την προστασία και την επικοινωνία με τους νεκρούς. Ο πραγματικός της σκοπός παραμένει ανεξακρίβωτος, γεγονός αξιοσημείωτο για μια λέξη που συναντάται τόσο συχνά.

laukaz (λαουκάζ): πράσο. Τα βολβώδη λαχανικά είχαν ουσιαστική θέση στις γερμανικές αντιλήψεις περί ίασης και ζωτικότητας, ενώ η λέξη απαντάται ορισμένες φορές συντετμημένη ως lauz ή ακόμη και ως ενιαίος ρούνος. Αποτελεί μία από τις δύο προτεινόμενες γλωσσολογικές αποκαταστάσεις για το όνομα του ρούνου Laguz.

auja (άουγια): τύχη ή θεϊκή εύνοια.

Αυτοί οι όροι είναι ό,τι πλησιέστερο διαθέτει αυτό το σώμα επιγραφών σε καθιερωμένες φόρμουλες, παραμένοντας ουσιαστικά ανεξήγητοι. Η έντιμη επιστημονική στάση αναγνωρίζει ότι μπορούμε να τους διαβάσουμε, αλλά αδυνατούμε να προσδιορίσουμε τη λειτουργία τους.

Το κλεμμένο αλφάβητο

Δύο βρακτεάτες ξεχωρίζουν από όλους τους υπόλοιπους, και ο ένας έχει χαθεί.

Ο βρακτεάτης της Βαντστένα, ο οποίος βρέθηκε στη Σουηδία και χρονολογείται γύρω στο 500, φέρει το πλήρες Αρχαίο Φούθαρκ των είκοσι τεσσάρων ρούνων, χωρισμένο με στιγμές σε τρεις ομάδες των οκτώ. Αυτή αποτελεί την άμεση μαρτυρία για τα έτιρ (ættir), την τριμερή υποδιαίρεση της σειράς την οποία κάθε εγχειρίδιο ρούνων θεωρεί δεδομένη και στην οποία βασίζονται τα μεσαιωνικά ισλανδικά συστήματα κρυπτογραφίας.

Χωρίς τη Βαντστένα και τον φθαρμένο της σύντροφο, τον βρακτεάτη του Γκρούμπαν, ο οποίος παρουσιάζει την ίδια διάταξη, τα ættir θα θεωρούνταν απλώς μια μεταγενέστερη σύμβαση των χειρογράφων χωρίς αρχαία τεκμηρίωση.

Ο βρακτεάτης της Βαντστένα εκλάπη από το Ιστορικό Μουσείο της Σουηδίας το 1938 και δεν έχει ανακτηθεί ποτέ. Σώζεται μόνο μέσα από φωτογραφίες, εκμαγεία και σχέδια.

Είναι η δεύτερη φορά σε αυτή την ενότητα όπου ένα θεμελιώδες τεκμήριο διασώζεται αποκλειστικά ως αντίγραφο: το Παλαιοαγγλικό Ρουνικό Ποίημα κάηκε το 1731 και επιβιώνει χάρη στο αντίγραφο του Γουάνλι, ενώ η πρωτογενής μαρτυρία για τα ættir εκλάπη το 1938 και διασώζεται μόνο μέσα από αναπαραγωγές.

Ποιοι τους φορούσαν

Οι βρακτεάτες εντοπίζονται σε θαμμένους θησαυρούς και σε τάφους, με τα ταφικά δεδομένα να είναι αποκαλυπτικά: όπου ένας βρακτεάτης βρίσκεται σε ταφή, η ταφή αυτή ανήκει συνήθως σε γυναίκα, και μάλιστα υψηλής κοινωνικής θέσης.

Το στοιχείο αυτό καταρρίπτει μια διαδεδομένη υπόθεση. Δεν επρόκειτο για φυλαχτά πολεμιστών, αλλά για κοσμήματα της ελίτ, θαμμένα μαζί με επιφανείς γυναίκες σε μια εποχή όπου οι σκανδιναβικές κοινωνίες παρήγαν τεράστιες ποσότητες χρυσού και έθαβαν μεγάλο μέρος τους.

Οι θησαυροί αποτελούν το άλλο βασικό πλαίσιο ευρημάτων, και η απόκρυψή τους αυτή την περίοδο δεν αφορούσε απλώς τη φύλαξη πλούτου. Μεγάλες ποσότητες χρυσού κατέληξαν στο έδαφος κατά τον πέμπτο και έκτο αιώνα χωρίς να ανακτηθούν ποτέ, ενώ η συνήθεια της εναπόθεσης σε υγρό έδαφος και τέλματα μοιάζει σκόπιμη και τελετουργική παρά αμυντική.

Η ακριβής σημασία αυτής της πρακτικής παραμένει αντικείμενο διαλόγου. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι η πορεία ενός βρακτεάτη συχνά ολοκληρωνόταν με την απόφαση κάποιου να τον εναποθέσει σε σημείο απ' όπου δεν επρόκειτο να ανασυρθεί ποτέ.

Το ζήτημα του χαρακτηρισμού τους ως φυλαχτών

Οι βρακτεάτες περιγράφονται συνήθως ως προστατευτικά φυλαχτά, και ο χαρακτηρισμός αυτός ενδέχεται να είναι ορθός. Αξίζει ωστόσο να καταστεί σαφές ότι πρόκειται για συμπέρασμα και όχι για άμεσο δεδομένο.

Τα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ αυτής της άποψης είναι τα εξής: πρόκειται για αντικείμενα φορητά που φοριούνταν στο σώμα· φέρουν λέξεις όπως alu και auja που μοιάζουν με μαγικές φόρμουλες· η εικονογραφία τους περιλαμβάνει μορφές που η μεταγενέστερη σκανδιναβική παράδοση θα συνέδεε με τον Όντιν, καθώς και άλογα τα οποία ορισμένοι ερμηνεύουν ως σκηνές θεραπείας· και καταλήγουν σε σκόπιμες εναποθέσεις.

Από την άλλη πλευρά, τα επιχειρήματα που αποτρέπουν το να θεωρείται το ζήτημα λήξαν είναι εξίσου ισχυρά: κανείς τον πέμπτο αιώνα δεν κατέγραψε τον σκοπό τους· η λέξη alu παραμένει αμετάφραστη· η ταύτιση μιας μορφής του έκτου αιώνα με τον Όντιν βασίζεται σε κείμενα γραμμένα επτακόσια χρόνια αργότερα· και ένα κόσμημα κύρους που φορούσε μια εύπορη γυναίκα δεν απαιτεί κατ' ανάγκη μαγική εξήγηση. Το κόσμημα ως κόσμημα αποτελεί από μόνο του επαρκή ερμηνεία.

Η πιο προσεκτική διατύπωση είναι ότι οι βρακτεάτες αποτελούν κοσμήματα της ελίτ, ορισμένα από τα οποία φέρουν τυποποιημένες λέξεις άγνωστης λειτουργίας, σε μια εποχή της οποίας η θρησκεία δεν τεκμηριώνεται άμεσα. Αυτό είναι ίσως λιγότερο εντυπωσιακό από τον όρο φυλαχτό, είναι όμως αυτό που υποστηρίζουν τα αρχαιολογικά ευρήματα.