Brakteaty

Czym jest brakteat

Brakteat to cienki złoty krążek, wytłaczany jednostronnie tak, że wzór tworzy wypukły relief, zaopatrzony w uszko i noszony na sznurku lub łańcuchu. Większość z nich ma rozmiar dużej monety. Złota blacha bywa niezwykle cienka, co stanowiło celowy zabieg: przedmiot ten miał służyć reprezentacji, a nie gromadzeniu kruszcu.

Zjawisko to zamyka się w wąskich ramach czasowych. Tradycja ta narodziła się w V wieku, rozkwitła w VI i nagle zanikła. Do dziś przetrwało około tysiąca sztuk, skupionych głównie w Danii, południowej Szwecji oraz Norwegii, choć pojedyncze znaleziska sięgają Anglii i kontynentu europejskiego.

Ich geneza ma charakter naśladowczy. Cesarze rzymscy rozdawali złote medaliony sojusznikom oraz wodzom barbarzyńskim na pograniczu; monety te przedstawiały profil cesarza. Skandynawscy rzemieślnicy z okresu wędrówek ludów skopiowali ten wzorzec, po czym stopniowo go przekształcali: głowa cesarza stała się wielką męską głową, koń pod nią urósł, pojawiły się ptaki, a cały motyw w ciągu zaledwie kilku pokoleń przeszedł od portretu ku odrębnej ikonografii.

Brakteat jest zatem przedmiotem prestiżowym, którego forma wzięła swój początek z naśladownictwa cudzego symbolu pozycji.

Słowa mocy

Mniej więcej co piąty zachowany brakteat zawiera runy, i to właśnie przesądza o ich znaczeniu dla historii pisma.

Niewielka grupa wyrazów powraca na tyle regularnie, że uznaje się je za utarte formuły:

alu: najpowszechniejsze z nich, widniejące na brakteatach, amuletach oraz urnach ciałopalnych w całym kręgu Starszego futharku. Jego etymologia wskazuje na związek z piwem oraz stanem odurzenia, a w szerszym znaczeniu z ekstazą, ochroną i kontaktem ze zmarłymi. Rzeczywiste przeznaczenie tego słowa wciąż pozostaje nierozstrzygnięte, co jest uderzające jak na wyraz poświadczony tak wiele razy.

laukaz: por (lub ogólnie roślina czosnkowata). Rośliny z tego rodzaju odgrywały istotną rolę w germańskich wyobrażeniach o uzdrawianiu i siłach witalnych; wyraz ten bywa skracany do formy lauz lub pojedynczej runy. Stanowi on jedną z dwóch konkurujących ze sobą rekonstrukcji nazwy runy Laguz.

auja: szczęście, pomyślność lub boska przychylność.

Wyrazy te stanowią najbliższy odpowiednik standardowych formuł w całym korpusie epigraficznym, a mimo to ich sens pozostaje zagadką. Rzetelne stanowisko badawcze nakazuje przyznać, że potrafimy je odczytać, lecz nie potrafimy wyjaśnić ich funkcji.

Skradziony alfabet

Dwa brakteaty mają większe znaczenie niż pozostałe, a jeden z nich zaginął.

Brakteat z Vadsteny, odnaleziony w Szwecji i datowany na około 500 rok, zawiera kompletny, dwudziestoczterorunowy Starszy futhark, rozdzielony kropkami na trzy grupy po osiem znaków. Jest to bezpośredni dowód na istnienie podziału na ættir, czyli trójdzielnej struktury rzędu runicznego, którą przyjmuje za pewnik każda książka o runach i na której opierają się średniowieczne islandzkie systemy szyfrowe.

Gdyby nie zabytek z Vadsteny oraz uszkodzony, pokrewny mu brakteat z Grumpan, ukazujący ten sam układ, koncepcja ættir uchodziłaby za czysto rękopiśmienną tradycję bez żadnego starożytnego potwierdzenia.

Brakteat z Vadsteny został skradziony ze Szwedzkiego Muzeum Historycznego w 1938 roku i nigdy go nie odzyskano. Przetrwał jedynie na fotografiach, odlewach i rysunkach.

To kolejny przypadek w tym dziale, gdy fundamentalne źródło istnieje wyłącznie w kopiach: Starangielski poemat runiczny spłonął w 1731 roku i jest znany z odpisu Wanleya, a kluczowy dowód na istnienie podziału na ættir skradziono w 1938 roku i znamy go tylko z reprodukcji.

Kto je nosił

Brakteaty odnajdywane są w skarbach oraz w grobach, przy czym materiał grobowy wskazuje na jednoznaczną prawidłowość: gdy brakteat występuje w pochówku, niemal zawsze jest to grób kobiecy, i to należący do przedstawicielki elity.

Przeczy to powszechnemu wyobrażeniu. Przedmioty te nie były amuletami wojowników. Stanowiły ozdoby arystokracji, składane do grobów zamożnych kobiet w epoce, gdy społeczności skandynawskie wytwarzały ogromne ilości złota i ogromne jego ilości składały w ziemi.

Drugim kontekstem są depozyty gromadne, czyli skarby, a gromadzenie kruszcu w tym okresie nie sprowadzało się wyłącznie do zabezpieczenia majątku przed zagrożeniem. W V i VI wieku do ziemi trafiały znaczne ilości złota, którego nigdy nie wydobyto, a zwyczaj składania go na terenach podmokłych i bagnach wygląda na działanie intencjonalne, o charakterze wotywnym, a nie na doraźną próbę ukrycia kosztowności.

Znaczenie tych praktyk pozostaje przedmiotem sporów. Pewne jest jedno: obieg brakteatu bardzo często kończył się świadomą decyzją o złożeniu go w miejscu, z którego nie miał już zostać zabrany.

Problem z nazywaniem ich amuletami

Brakteaty powszechnie określa się mianem amuletów ochronnych i ta interpretacja może być trafna. Warto jednak pamiętać, że jest to jedynie wniosek badawczy, a nie bezsporny fakt.

Argumenty na rzecz tej tezy są następujące: przedmioty te można było łatwo nosić przy sobie; widnieją na nich słowa takie jak alu i auja, wyglądające na utarte formuły; ich ikonografia obejmuje postacie, które późniejsza tradycja nordycka łączyła z Odynem, oraz konie interpretowane przez część badaczy jako sceny uzdrawiania; wreszcie trafiały one do intencjonalnych depozytów wotywnych.

Przeciw uznawaniu tej kwestii za rozstrzygniętą przemawiają inne fakty: nikt w V wieku nie zapisał, do czego te przedmioty służyły; funkcja słowa alu pozostaje nierozszyfrowana; utożsamianie VI-wiecznego wyobrażenia z Odynem opiera się na literaturze spisanej siedemset lat później; wreszcie prestiżowa ozdoba noszona przez zamożną kobietę wcale nie wymaga wyjaśnień o charakterze magicznym. Biżuteria jest wystarczającym powodem istnienia biżuterii.

Ostrożna i rzetelna definicja głosi, że brakteaty były ozdobami elit, z których część opatrzono formułami o nieznanej funkcji, pochodzącymi z epoki, której religia nie została bezpośrednio udokumentowana. Taki wniosek bywa mniej atrakcyjny niż określenie amulet, lecz właśnie za nim przemawiają źródła.