Брактеаттар

Брактеат дегеніміз не

Брактеат дегеніміз бір жағынан бедерлі өрнекпен соғылған жұқа алтын диск. Оған ілмек бекітіліп, бауға немесе шынжырға тағылады. Көпшілігінің көлемі үлкен тиынмен бірдей. Алтыны өте жұқа келеді. Бұл кездейсоқ емес: жәдігер қаражат ретінде емес, көрнекілік үшін жасалған.

Олардың таралу уақыты өте қысқа. Дәстүр бесінші ғасырда басталып, алтыншы ғасырда дамып, кейін тоқтап қалған. Дания, оңтүстік Швеция және Норвегия аумағында мыңға жуық брактеат сақталған. Кейбіреулері Англия мен континенттің түкпірлерінен де табылды.

Бұл бұйымдар еліктеуден пайда болған. Рим императорлары одақтастар мен шекарадағы варвар көсемдеріне алтын медальондар тарататын. Ол медальондарда императордың мүсіні бейнеленген. Халықтардың ұлы қоныс аудару кезеңіндегі скандинавиялық шеберлер сол пішімді көшіріп, оны біртіндеп қайта ұғындырды. Императордың басы үлкен ер адамның басына айналды, астындағы жылқы үлкейді, құстар пайда болды. Бірнеше ұрпақ ішінде портреттік бейне ерекше иконографияға ауысты.

Брактеат бастапқыда өзгелердің беделді бұйымының көшірмесі ретінде пайда болған мәртебелі жәдігер саналады.

Сиқырлы сөздер

Сақталған брактеаттардың бестен бір бөлігінде руна жазулары бар. Бұл жазу тарихы үшін маңызды дерек.

Кейбір сөздер жиі қайталанатындықтан формулага айналған:

alu сөзі ең көп таралған. Ол Үлкен Футарк аймағындағы брактеаттарда, тұмарлар мен жерлеу құмыраларында кездеседі. Оның этимологиясы эль мен мастыққа, одан әрі экстаздық күйлерге, қорғанысқа және өлілермен байланысқа қатысты. Бұл сөздің нақты қандай мақсатта қолданылғаны әлі күнге дейін белгісіз. Мұндай жиі кездесетін сөз үшін бұл өте таңғаларлық жағдай.

laukaz сөзі пияз дегенді білдіреді. Пияз тұқымдастары германдардың емдеу мен өмірлік күш туралы түсініктерінде ерекше орын алған. Бұл сөз кейде lauz деп немесе бір рунамен қысқартылып жазылады. Бұл Лагуз рунасы атауының екі ықтимал нұсқасының бірі.

auja сөзі сәттілік немесе құдайдың рақымы деген мағына береді.

Бұлар корпустағы стандартты формулаларға ең жақын сөздер. Дегенмен, олардың мағынасы толық ашылмаған. Біз оларды оқи аламыз, бірақ қызметін түсіндіре алмаймыз.

Ұрланған әліпби

Екі брактеат қалғандарына қарағанда маңыздырақ. Оның біреуі қазір жоқ.

Швециядан табылған және 500-ші жылдарға жататын Вадстена брактеатында толық жиырма төрт руналық Үлкен Футарк жазылған. Жазу нүктелер арқылы сегізден үш топқа бөлінген. Бұл ættir жүйесінің, яғни қатардың үшке бөлінуінің тікелей дәлелі. Кез келген руна кітабы осы жүйеге сүйенеді. Ортағасырлық исланд шифр жүйелері де осыған негізделген.

Вадстена мен дәл осындай орналасуды көрсететін зақымдалған Грумпан брактеаты болмаса, ættir ежелгі дәлелі жоқ қолжазбалық шарттылық болып қалар еді.

Вадстена 1938 жылы Швеция Тарих мұражайынан ұрланған. Ол әлі күнге дейін табылмады. Жәдігер тек фотосуреттер, қалыптар мен сызбалар түрінде сақталған.

Бұл негізгі құжаттың тек көшірме түрінде сақталуының тағы бір мысалы. Көне ағылшын руна поэмасы 1731 жылы өртеніп кетіп, тек Уонлидің транскрипті арқылы жетті. Ал ættir жүйесінің негізгі дәлелі 1938 жылы ұрланып, тек репродукциялар арқылы сақталып қалды.

Оларды кім тақты

Брактеаттар қазыналар мен қабірлерден табылады. Қабірлерге қатысты деректер өте нақты. Егер жерлеу орнынан брактеат табылса, ол көбінесе жоғары мәртебелі әйелдің қабірі болып шығады.

Бұл жалпыға ортақ болжамға қайшы келеді. Бұлар жауынгерлердің тұмары емес. Олар скандинав қоғамдары көп мөлшерде алтын өндіріп, оны көптеп жерлеген кезеңдегі ақсүйек әйелдермен бірге көмілген мәртебелі әшекейлер.

Қазыналар бұл жәдігерлердің тағы бір контекстін көрсетеді. Бұл кезеңдегі қазына жинау тек сақтау мақсатында болмаған. Бесінші және алтыншы ғасырларда көп мөлшерде алтын жерге көміліп, сол күйі қалдырылған. Әсіресе ылғалды жерлерге көму үрдісі қорғаныс мақсатынан гөрі әдейі жасалған ғұрыпқа ұқсайды.

Мұның нені білдіретіні туралы пікірталастар көп. Бір анығы, брактеаттың тарихы көбінесе оны қайта алынбайтын жерге әдейі қалдырумен аяқталады.

Оларды тұмар деп атаудың қиындығы

Брактеаттарды әдетте қорғаныс тұмарлары деп сипаттайды. Бұл сипаттама дұрыс болуы да мүмкін. Дегенмен, бұл тек болжам екенін түсіну маңызды.

Бұған дәлелдер: нысандар ықшам және тағуға қолайлы. Оларда формулаға ұқсайтын alu және auja сияқты сөздер бар. Бейнелерінде кейінгі скандинав дәстүрі Одинмен байланыстыратын фигуралар мен емдеу көріністері ретінде түсіндірілетін жылқылар кездеседі. Олар әдейі қалдырылған орындардан табылады.

Бұған қарсы дәлелдер де бар. Бесінші ғасырда ешкім олардың не үшін керек екенін жазып қалдырмаған. alu сөзі аударылмаған. Алтыншы ғасырдағы бейнені Один деп тану жеті жүз жылдан кейін жазылған әдебиетке негізделген. Дәулетті әйел таққан мәртебелі әшекейге сиқырлы түсініктеме берудің қажеті жоқ. Әшекейдің әшекей болуы әбден жеткілікті.

Дәлірек айтсақ, брактеаттар діні тікелей құжатталмаған кезеңге жататын ақсүйектер әшекейі болып саналады. Олардың кейбірінде мағынасы белгісіз формулалық сөздер кездеседі. Бұл тұмар деген сипаттамадан гөрі қарапайым естілсе де, дәлелдер осыны растайды.