Pisma runiczne

Młodszy futhark

Runy epoki wikingów. Szesnaście liter, zredukowanych z dwudziestu czterech znaków starszego futharku dokładnie w momencie, gdy język staronordycki zyskiwał więcej dźwięków niż kiedykolwiek wcześniej. To najczęściej używane pismo runiczne w historii i zarazem najbardziej wieloznaczne, a oba te fakty wynikają z tej samej przyczyny.

16
run
3,000+
zachowanych kamieni runicznych
c. 800–1100
lata n.e. w użyciu

Rząd runiczny

Szesnaście run w kolejności, pogrupowanych w trzy ættir, które przetrwały redukcję. Każda karta prezentuje najpierw formę długogałązkową, a obok wariant krótkogałązkowy, jeśli się różnią.

Ætt Freyra

1–6

Zredukowana z ośmiu do sześciu znaków. Gebo i Wunjo zostały całkowicie usunięte, a grupa tworzy teraz nazwę samego alfabetu: f, u, þ, ą, r, k.

ᚠ
1

Fé

f /f/, /v/

bogactwo, bydło

Niezmieniona pod względem kształtu i znaczenia w stosunku do Fehu ze starszego futharku. Oba poematy otwierają strofy o sporach krewnych o majątek, a nie o samym dobrobycie.

ᚢ
2

Úr

u /u/, /o/, /y/, /ø/

żużel; mżawka

Ponieważ tur wyginął w Skandynawii, znaczenie nazwy zdefiniowano na nowo. W Norwegii, słynącej z wytopu żelaza, odczytywano ją jako żużel lub szlakę, w Islandii zaś jako zimny deszcz.

ᚦ
3

Þurs

þ /θ/, /ð/

olbrzym

Niezmieniona. Oba poematy skandynawskie zachowują postać olbrzyma i oba odnoszą się do niego wrogo. Islandzka glosa utożsamia go z Saturnem.

ᚬ ᚭ
4

Áss / Óss

ą /ɑ̃/, /o/

bóg; ujście rzeki

Dawna runa a, która zaczęła oznaczać samogłoskę nosową. Islandia zachowała znaczenie boskie, wymieniając wprost Odyna, natomiast Norwegia wykorzystała homofon óss oznaczający estuarium lub ujście rzeki.

ᚱ
5

Reið

r /r/

jazda konna, podróż

Niezmieniona. Oba poematy skupiają się na koniu: szybkiej jeździe oraz trudzie wierzchowca.

ᚴ
6

Kaun

k /k/, /g/, /x/, /ŋ/

wrzód, rana

Kenaz ze starszego futharku z dodanym pełnym pniem. Odpowiada teraz jednocześnie za k, g, spółgłoskę szczelinową tylnojęzykową oraz ŋ, niosąc największe obciążenie fonetyczne w całym rzędzie.

Ætt Hagala

7–11

Zredukowana do pięciu run. Zniknęły Eihwaz i Perthro, Jera została przekształcona w runę a, a Algiz przeniesiono ze środka na sam koniec rzędu.

ᚼ ᚽ
7

Hagall

h /h/

grad

Przerysowana z poprzeczną kreską. W obu poematach określana jako najzimniejsze z ziaren, a norweska strofa łączy ją z wersem o stworzeniu świata przez Chrystusa.

ᚾ ᚿ
8

Nauðr

n /n/

potrzeba, przymus, niedola

Niezmieniona. Norweski poemat obrazuje ją nagim człowiekiem na mrozie, islandzki zaś żalem i niedolą niewolnicy.

ᛁ
9

Íss

i /i/, /e/

lód

Pojedynczy pień, stanowiący odtąd bazowy element konstrukcyjny każdej innej runy w rzędzie. Przejęła również dawny dźwięk e.

ᛅ ᛆ
10

Ár

a /a/, /æ/, /e/

dobry rok, urodzaj

Całkowicie przekształcona runa Jera ze starszego futharku. W języku staronordyckim zanikło początkowe j- ze słowa *jēraz, pozostawiając ár, przez co znak zmienił zarówno kształt, jak i wartość dźwiękową, stając się runą a.

ᛋ ᛌ
11

Sól

s /s/

słońce

Uproszczony zygzak starszego futharku. W islandzkim poemacie nazwana niszczycielem lodu, co stanowi najbardziej wyraziste określenie słońca w poezji runicznej.

Ætt Týra

12–16

Zredukowana do pięciu znaków po utracie Ehwaz, Ingwaz, Dagaz i Othala. Na końcu dołączono runę Ýr (dawne Algiz), co czyni ją jedyną runą w historii, która zmieniła swoją pozycję w sekwencji.

ᛏ ᛐ
12

Týr

t /t/, /d/

bóg Týr

Niezmieniona w formie, obejmuje teraz zarówno d, jak i t. Oba poematy nazywają boga jednorękim, zakładając, że odbiorca zna powód tej straty.

ᛒ ᛓ
13

Bjarkan

b /b/, /p/, /ɸ/

brzoza

Niezmieniona, po usunięciu Perthro oznacza również dźwięk p. Norweska strofa dla rymu zestawia gałązkę brzozy z podstępem Lokiego.

ᛘ ᛙ
14

Maðr

m /m/

człowiek

Nowy kształt: podwójny pień starszego futharku zastąpiono pojedynczym z uniesionymi ramionami. W obu poematach człowiek jest przedstawiony jako pomnożenie prochu.

ᛚ
15

Lǫgr

l /l/

woda, morze

Niezmieniona. Islandzka strofa ma niepowtarzalny lokalny charakter: mówi o kipiącej wodzie, wielkim gejzerze i krainie ryb.

ᛦ ᛧ
16

Ýr

ʀ /ʀ/

cis

Odwrócona runa Algiz ze starszego futharku o nowej nazwie, odpowiadająca dawnemu wygłosowemu z, które przeszło w odrębny dźwięk r. To jedyna runa w historii pism runicznych, której pozycja w rzędzie uległa zmianie: przesunięto ją na sam koniec.

Źródła wiedzy

Monumenty, drewniane karby kupieckie i dwa średniowieczne poematy. Młodszy futhark pozostawił znacznie bogatszy zbiór świadectw niż jakiekolwiek inne pismo runiczne.

Kamienie z Jelling

Jutlandia, Dania ok. 965

Kamień Haralda Sinozębego głosi, że zdobył on całą Danię i Norwegię oraz schrystianizował Duńczyków. Nazywany często aktem chrztu Danii, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Większy kamień przedstawia scenę ukrzyżowania obok inskrypcji runicznej.

Kamień z Rök

Östergötland, Szwecja ok. 800

Najdłuższa znana inskrypcja runiczna, licząca około 760 znaków, a zarazem najbardziej tajemnicza. Przechodzi między runami krótkogałązkowymi, formami starszego futharku i co najmniej dwoma systemami szyfrowymi, cytując zaginioną poezję heroiczną. Dotąd nikomu nie udało się ustalić powszechnie przyjętego odczytu całości tekstu.

Inskrypcje z Bryggen

Bergen, Norwegia XII–XIV wiek

Około 670 drewnianych patyków i fragmentów odnalezionych po pożarze, który odsłonił średniowieczne nabrzeże w 1955 roku. Zapiski handlowe, oznaczenia własności, ćwiczenia imion, lekcja łaciny, modlitwy, wyzwiska i liściki miłosne. Najlepszy dowód na to, że znajomość run była powszechna, a nie zarezerwowana dla kapłanów.

Norweski poemat runiczny

Norwegia XIII wiek

Szesnaście dwuwersowych strof w ścisłym metrum skaldycznym, zachowanych jedynie dzięki siedemnastowiecznej kopii zniszczonego później rękopisu. Drugie wersy to często przysłowia dobrane ze względu na rym, a nie bezpośredni sens.

Islandzki poemat runiczny

Islandia od XV wieku

Szesnaście strof, z których każda podaje trzy kenningi oraz łacińską glosę z klasycznym odpowiednikiem lub tytułem książęcym. Najbardziej kunsztowny pod względem literackim i najbardziej usystematyzowany z poematów runicznych.

Abecedarium Nordmannicum

St. Gallen, Szwajcaria IX wiek

Krótki wiersz wyliczający szesnaście run nordyckich, wpisany do frankijskiego manuskryptu obok alfabetu hebrajskiego i greckiego. Najstarszy zachowany katalog młodszego futharku, poważnie uszkodzony w XIX wieku podczas próby uwypuklenia atramentu odczynnikiem chemicznym.

Maeshowe

Orkady, Szkocja XII wiek

Nordyjscy przybysze włamali się do neolitycznego grobowca korytarzowego i pokryli jego ściany graffiti: przechwałkami o skarbach, deklaracją, że te runy wyrył najlepszy runik na zachodnim oceanie, oraz wieloma dosadnymi, wulgarnymi zapiskami. Około trzydziestu inskrypcji tworzy największy taki zbiór poza Skandynawią.

Graffiti w Hagia Sophia

Konstantynopol IX–XI wiek

Częściowo czytelne imię, odczytywane zazwyczaj jako Halfdan, wydrapane na marmurowej balustradzie galerii przez członka gwardii wareskiej. Świadectwo pisma runicznego na odległym krańcu nordyckiego świata.

Lew z Pireusu

Ateny, obecnie Wenecja XI wiek

Klasyczny marmurowy lew wywieziony do Wenecji w 1687 roku, pokryty na barkach i bokach długimi wstęgami szwedzkich run wyrytych przez Waregów. Erozja i warunki atmosferyczne sprawiły, że większość tekstu stała się nieczytelna.

Kamień runiczny z Kingittorsuaq

Grenlandia ok. 1300

Trzej mężczyźni upamiętnili usypanie kamiennych kopców na wyspie na północ od Upernavik, na około 73. stopniu szerokości geograficznej północnej. Najbardziej wysunięta na zachód i najdalej na północ wysunięta znana inskrypcja runiczna.

Runy bez pni

Hälsingland, Szwecja X wiek

Skrajna forma stenografii, która usuwa pionowy pień z niemal każdej litery, pozostawiając jedynie gałązki i ich położenie. Ograniczona do niewielkiego obszaru i czytelna tylko dla osób na tyle biegłych w języku, by nie potrzebować zbędnych elementów graficznych.

Runy kropkowane

Skandynawia XI–XII wiek

Rytownicy run zaczęli dodawać małą kropkę, aby rozróżniać przeciążone znaki: kropkowane k dało g, kropkowane t dało d, kropkowane b dało p, kropkowane i dało e. Te stungnar rúnir przełamały ograniczenie szesnastu run i przekształciły pismo w futhark średniowieczny.

Alfabet, który się skurczył

Między około 700 a 800 rokiem n.e. Skandynawowie zrobili coś, na co nie zdecydował się żaden inny lud posługujący się alfabetem na tę skalę: odrzucili jedną trzecią swoich liter.

Starszy futhark liczył dwadzieścia cztery runy i przez pięćset lat z powodzeniem służył językowi pranordyckiemu. Z czasem jednak język zaczął gwałtownie ewoluować. Zanikły nieakcentowane samogłoski w końcówkach wyrazów, co określa się mianem synkopy. Proces ten wywołał falę kolejnych zmian fonetycznych, takich jak przegłos (umlaut), łamanie czy palatalizacja, w których zanikająca końcówka przesuwała poprzedzającą ją samogłoskę w nową pozycję artykulacyjną. Głoska a przeszła w e, u w y, a au w ey. W rezultacie język staronordycki wykształcił dziewięć odrębnych barw samogłoskowych w miejsce wcześniejszych pięciu pranordyckich, a każda z nich mogła być krótka, długa lub nosowa.

Większa liczba dźwięków powinna oznaczać więcej liter. Zamiast tego rząd runiczny okrojono do szesnastu znaków.

Dlaczego podjęto taką decyzję

Nie zachował się żaden dokument wyjaśniający ten krok, a runolodzy spierają się o niego od ponad stulecia. Najbardziej przekonujące wyjaśnienie wskazuje, że była to świadoma reforma, której celem nie była precyzja fonetyczna, lecz łatwość nauki i zapisu.

Rząd liczący szesnaście znaków jest prostszy do opanowania, łatwiejszy do zapamiętania i szybszy do wycięcia. Ceną za to była mniejsza jednoznaczność, jednak stanowiła ona problem wyłącznie dla kogoś, kto nie władał biegle językiem. Mieszkaniec dawnej Północy patrzący na napis ᚴᚢᚾᛅᚱ nie potrzebował alfabetu, który precyzowałby, czy litera k oznacza k, czy g, ani czy w wyrazie występuje jedno n, czy dwa. Wiedział, że chodzi o imię Gunnar, bo żadne inne słowo w tym miejscu nie pasowało.

Dowodem na skuteczność tego rozwiązania jest sama liczba zachowanych inskrypcji. Starszy futhark pozostawił po sobie około 350 inskrypcji w ciągu pięciu stuleci. Młodszy futhark to ponad 3000 samych kamieni runicznych, a do tego tysiące codziennych zapisków na drewnie i kości. Pismo stało się mniej precyzyjne pod względem oddawania dźwięków, za to znacznie bardziej praktyczne w powszechnym użyciu.

Co musiała pomieścić każda runa

Połączenia głosek były daleko idące i systematyczne. Spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych w ogóle nie rozróżniano.

  • ᚴ odpowiada za k, g, spółgłoskę szczelinową tylnojęzykową x oraz ŋ
  • ᛏ odpowiada za t i d
  • ᛒ odpowiada za b, p oraz spółgłoskę szczelinową dwuwargową
  • ᚦ odpowiada zarówno za bezdźwięczne th (jak w angielskim thin), jak i dźwięczne th (jak w this)

Zaledwie cztery runy samogłoskowe dźwigały cały staronordycki system samogłosek: ᚢ dla samogłosek zaokrąglonych, ᛁ dla niezaokrąglonych przednich, ᛅ dla niezaokrąglonych niskich i średnich, a ᚬ głównie dla samogłoski nosowej.

Ponadto rytownicy rutynowo pomijali spółgłoski nosowe przed spółgłoskami zwartymi o tym samym miejscu artykulacji (zapisując np. sank jako sak, a dumb jako dub) i niemal nigdy nie podwajali spółgłosek. Ortografia nie była ujednolicona, ponieważ nie istniał żaden oficjalny wzorzec.

Runy długogałązkowe, krótkogałązkowe i bez pni

Pismo funkcjonowało w trzech odmianach graficznych, a różnice między nimi wynikały przede wszystkim z materiału, w którym wycinano znaki.

Runy długogałązkowe, zwane niekiedy duńskimi, charakteryzują się pełnymi pniami i wyraźnymi gałązkami. To pismo monumentalne: głębokie, czytelne z daleka i doskonale nadające się do kucia w granicie. W tej formie powstała większość wzniesionych kamieni runicznych.

Runy krótkogałązkowe, określane czasem jako szwedzko-norweskie lub runy z Rök, mają skrócone gałązki, a niekiedy także przycięte pnie. Słoje drewna pochłaniają płytkie ukośne nacięcia i pękają wzdłuż nich, dlatego pismo o mniejszej liczbie gałązek lepiej sprawdza się na drewnianych deseczkach i patykach. Była to odmiana codziennego użytku, w której wykonano większość inskrypcji odkrytych w Bryggen w Bergen.

Runy bez pni, zwane też runami z Hälsinglandu, poszły jeszcze dalej: usunięto w nich pionowy pień z niemal każdej litery, pozostawiając jedynie same gałązki i ich względne położenie. Ich użycie ograniczało się do niewielkiego obszaru Szwecji i były czytelne wyłącznie dla osób w pełni biegłych w języku. Była to swoista stenografia, a jej istnienie dowodzi obecności wprawnych czytelników.

Wróżenie z run a młodszy futhark

Nic w materiale historycznym nie potwierdza używania tego pisma do wróżenia. Brak jakichkolwiek poświadczeń z epoki wikingów, by losowano runy z woreczka w celu uzyskania odpowiedzi na pytania. Zachowane inskrypcje młodszego futharku mają charakter memorialny, prawny, handlowy i osobisty.

Runy niosły wprawdzie znaczenie ideograficzne obok wartości fonetycznych; na kamieniu ze Stentoften pojedyncza runa oznacza „dobry urodzaj”, a poematy runiczne powstały właśnie po to, by przypisać konkretne pojęcie do każdej litery. Jest to fakt historyczny, nie ma on jednak nic wspólnego z wyrocznią.

Współczesne wróżenie z run ukształtowało się w XX wieku, głównie za sprawą książki Ralpha Bluma The Book of Runes z 1982 roku. Autor wzorował swoją metodę na Yijing (Księdze Przemian) oraz rozkładach tarota i dodał pustą runę, która nie występuje w żadnym źródle historycznym. Większość współczesnych praktyków korzysta ponadto z dwudziestu czterech znaków starszego futharku, a nie z szesnastu run wariantu młodszego. Gdy ktoś podejmuje pracę z młodszym futharkiem, znaczenia są z reguły zapożyczane ze starszego rzędu i modyfikowane, a nie wywodzone z dwóch poematów nordyckich.

Dalsze losy pisma

Wieloznaczność, która początkowo ułatwiała posługiwanie się pismem, stała się przeszkodą, gdy Skandynawia przyjęła chrześcijaństwo i zaczęła sporządzać dokumenty prawne oraz kościelne wymagające ścisłości.

Rozwiązanie okazało się eleganckie. Od XI wieku rytownicy zaczęli dodawać kropki do przeciążonych liter: kropkowane ᚴ dało g, kropkowane ᛏ dało d, kropkowane ᛒ dało p, a kropkowane ᛁ dało e. Te stungnar rúnir przełamały ograniczenie szesnastu znaków od wewnątrz i dały początek futharkowi średniowiecznemu, który można było bezpośrednio powiązać z alfabetem łacińskim.

Tradycja ta przetrwała bardzo długo. Ostatnie jej potomkini, runy dalekarlijskie, były używane w wiejskiej Dalarnie do tworzenia kalendarzy i inskrypcji jeszcze w XX wieku.

Najczęściej zadawane pytania

Szesnaście. Zastąpił on dwudziestoczteroznakowy starszy futhark w całej Skandynawii około 800 roku n.e. i pozostał standardowym pismem przez całą epokę wikingów, aż do XII wieku. Dzieli się na trzy ættir liczące odpowiednio sześć, pięć i pięć znaków.

Nikt nie zapisał bezpośredniego powodu, jednak redukcja nastąpiła dokładnie w czasie, gdy w języku staronordyckim przybywało dźwięków, a nie ubywało, więc zmiana nie wynikała z fonologii. Najbardziej przekonujące wyjaśnienie zakłada, że była to świadoma reforma mająca ułatwić naukę: szesnaście znaków łatwiej zapamiętać, opanować i wyciąć niż dwadzieścia cztery. Odbyło się to kosztem precyzji, lecz dla biegle mówiących użytkowników kontekst w zupełności wystarczał do bezbłędnego odczytania wyrazu.

Przede wszystkim materiałem, w którym je wycinano. Runy długogałązkowe mają pełne pnie i wyraźne gałązki, są czytelne z daleka i idealnie sprawdzają się na kamieniu; dominują na wzniesionych głazach runicznych. Runy krótkogałązkowe mają skrócone gałązki, a czasem także pnie, co ułatwiało rycie w drewnie, którego słoje łatwo pękają przy ukośnych nacięciach. Odmiana krótkogałązkowa służyła do codziennych zapisków, co potwierdzają liczne znaleziska z Bryggen w Bergen.

Tak. Skandynawskie inskrypcje z epoki wikingów korzystają właśnie z tego szesnastoznakowego rzędu, a nie ze starszego futharku, który wyszedł z użycia w Skandynawii około 800 roku, czyli na samym początku ery wikingów. Historycznie poprawny tatuaż lub napis z tego okresu powinien wykorzystywać te litery.

Osiem: Gebo, Wunjo, Eihwaz, Perthro, Ehwaz, Ingwaz, Dagaz oraz Othala. Ich wartości dźwiękowe przejęły zachowane litery, więc g przeszło do ᚴ kaun, d do ᛏ týr, p do ᛒ bjarkan, e do ᛁ íss, a o do ᚢ úr. Runa Jera została przekształcona w runę a (ᛅ) po tym, jak w języku staronordyckim zanikło początkowe j- w jej nazwie.

Ponieważ zmienił się reprezentowany przez nią dźwięk. Algiz ze starszego futharku oznaczała głoskę z występującą wyłącznie na końcach wyrazów. W języku pranordyckim dźwięk ten przekształcił się w odrębny fonem zbliżony do r, zapisywany jako ʀ. Runę odwrócono do góry nogami, przemianowano na ýr i przeniesiono z piętnastej pozycji na szesnastą. To jedyna runa w historii pism runicznych, która zmieniła swoje miejsce w sekwencji.

Dzięki biegłej znajomości języka mówionego. Zapis ᚴᚢᚾᛅᚱ mógł oznaczać wyłącznie imię Gunnar, mimo że pismo nie odróżniało k od g ani nie zaznaczało podwójnego n. Rytownicy utrwalali jedynie szkielet fonemiczny, pozostawiając odbiorcy dopowiedzenie szczegółów gramatycznych. Oznacza to również, że często ryli podstawową samogłoskę, oczekując, że czytelnik sam zastosuje odpowiedni przegłos.

XI-wiecznym rozwiązaniem problemu wieloznaczności. Rytownicy zaczęli stawiać kropkę, aby rozróżnić przeciążone znaki: kropkowane ᚴ dało g, kropkowane ᛏ dało d, kropkowane ᛒ dało p, a kropkowane ᛁ dało e. Te stungnar rúnir przełamały ograniczenie szesnastu znaków i przekształciły pismo w futhark średniowieczny, który mógł dokładnie odpowiadać literom alfabetu łacińskiego.

Współcześnie bywa to praktykowane, jednak znaczenia są zazwyczaj zapożyczane ze starszego futharku i odpowiednio dostosowywane, a nie wywodzone z poematów norweskich czy islandzkich. W epoce wikingów nie poświadczono praktyki losowania run w celu uzyskania wróżby, a zachowane inskrypcje młodszego futharku mają charakter pamiątkowy, prawny, handlowy i osobisty. Nowożytne wróżenie z run powstało w XX wieku.

Na kamieniu z Rök w Östergötland w Szwecji, wyrytym około 800 roku n.e. i liczącym około 760 znaków. Inskrypcja przeplata runy krótkogałązkowe, dawne formy starszego futharku oraz co najmniej dwa systemy szyfrowe, cytując poemat bohaterski nieznany z żadnych innych źródeł. Do dziś brak jednolitej, powszechnie przyjętej interpretacji całego tekstu.

Najnowsze wpisy

Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.