Μαγικές φόρμουλες

Τι συνιστά φόρμουλα

Οι περισσότερες ρουνικές επιγραφές αποτελούν απλώς ονόματα. Ένα μνημείο κατονομάζει τον νεκρό και το πρόσωπο που ανήγειρε τον λίθο· ένα αντικείμενο αναφέρει τον ιδιοκτήτη ή τον δημιουργό του. Αυτό αποτελεί τον κύριο όγκο των σωζόμενων επιγραφών και δεν έχει τίποτα το μυστηριώδες.

Μια φόρμουλα είναι κάτι διαφορετικό: μια λέξη που εμφανίζεται σε εντελώς άσχετα μεταξύ τους αντικείμενα, σε διαφορετικές περιοχές, σε βάθος πολλών αιώνων και σε συμφραζόμενα χωρίς κανένα άλλο κοινό στοιχείο. Μια τέτοια επανάληψη δεν μπορεί να αφορά κύρια ονόματα ή καθημερινό λεξιλόγιο. Αποτελεί μια παγιωμένη διατύπωση που επιτελεί έναν συγκεκριμένο σκοπό.

Τρεις τέτοιες λέξεις έχουν ταυτιστεί με βεβαιότητα στο σώμα επιγραφών του Πρεσβύτερου Φούθαρκ:

alu: η πιο συνηθισμένη, σε βρακτεάτες, φυλαχτά και τεφροδόχους καύσης από τη Δανία έως την Αγγλία. Ετυμολογικά συνδέεται με τη ζύθο (μπίρα) και τη μέθη, και κατ' επέκταση με εκστατικές καταστάσεις και τον κόσμο των νεκρών.

laukaz: πράσο, ενίοτε συντετμημένο ως lauz ή ακόμη και ως ενιαίος ρούνος. Τα βολβώδη φυτά διαδραμάτιζαν ουσιαστικό ρόλο στις γερμανικές αντιλήψεις περί υγείας και ζωτικής ανάπτυξης.

auja: τύχη ή θεϊκή εύνοια.

Αυτός είναι ολόκληρος ο κατάλογος. Τρεις λέξεις. Οτιδήποτε άλλο παρουσιάζεται ως ρουνική φόρμουλα είναι είτε πολύ μεταγενέστερο, είτε εξαιρετικά σπάνιο, είτε σύγχρονη κατασκευή.

Ευανάγνωστες αλλά αμετάφραστες

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος.

Μπορούμε να διαβάσουμε τη λέξη alu. Οι ρούνοι είναι σαφείς, η λέξη παραμένει σταθερή σε δεκάδες αντικείμενα και η ετυμολογία της είναι αρκετά διαυγής. Αυτό που κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει, είναι ποιος ακριβώς σκοπός εξυπηρετούνταν με τη χάραξή της σε μια ταφική τεφροδόχο.

Αυτό το κενό δεν πρόκειται να καλυφθεί από μελλοντικές επιστημονικές ανακαλύψεις. Δεν υπάρχει κανένα κείμενο της εποχής που να επεξηγεί την πρακτική, επειδή απλούστατα δεν διασώζεται κανένα απολύτως γραπτό κείμενο από εκείνη την περίοδο πέρα από τις ίδιες τις επιγραφές. Ο γερμανικός κόσμος του πέμπτου αιώνα είναι προϊστορικός με την κυριολεκτική σημασία του όρου: προηγείται της δικής του γραπτής ιστοριογραφίας.

Όλα όσα υποστηρίζονται για τον σκοπό του alu (προστασία, καθαγιασμός, επίκληση εκστατικών καταστάσεων ή αναφορά σε σπονδές) αποτελούν συμπεράσματα βασισμένα στην ετυμολογία και στα αρχαιολογικά συμφραζόμενα. Ορισμένες από αυτές τις υποθέσεις είναι εύλογες. Καμία όμως δεν αποτελεί ιστορική μαρτυρία.

Το ίδιο ισχύει για ολόκληρη αυτή την κατηγορία: διαθέτουμε τις λέξεις, αλλά δεν διαθέτουμε τις οδηγίες χρήσης τους.

Οι λίθοι με κατάρες

Δύο μνημεία στο Blekinge της νότιας Σουηδίας αποτελούν την ισχυρότερη ένδειξη ότι οι ρούνοι θεωρούνταν ικανοί να επιτελούν μια δράση.

Ο λίθος του Björketorp, με ύψος 4,2 μέτρα, φέρει μια πρωτοσκανδιναβική επιγραφή που αποδίδεται συνήθως ως εξής: Εγώ, ο κυρίαρχος των ρούνων, κρύβω εδώ ρούνους δύναμης. Αδιάκοπα βασανισμένος από κακόβουλες δυνάμεις, καταδικασμένος σε ύπουλο θάνατο είναι όποιος καταστρέψει αυτό το μνημείο. Προφητεύω αφανισμό.

Ο λίθος του Stentoften σε κοντινή απόσταση φέρει μια συγγενική φόρμουλα κατάρας, προσθέτοντας κάτι επιπλέον: χρησιμοποιεί τον ρούνο Jera από μόνον του ως ιδεόγραμμα, δηλώνοντας την καλή σοδειά αντί για τον απλό φθόγγο j. Αυτή η μεμονωμένη λεπτομέρεια αποτελεί την πιο στέρεη απόδειξη σε ολόκληρο το σώμα επιγραφών ότι οι ρούνοι μπορούσαν να διαβαστούν ως έννοιες και όχι μόνο ως γράμματα.

Η λέξη-κλειδί στο Björketorp είναι το ginnarunaz, όρος που αποδίδεται συνήθως ως ρούνοι δύναμης ή πανίσχυροι ρούνοι. Εδώ το ίδιο το επιγραφικό σώμα μιλά για τον εαυτό του: πρόκειται για μια επιγραφή που περιγράφει τη λειτουργία που η ίδια εκτελεί.

Το μέγεθος του μνημείου έχει επίσης ιδιαίτερη βαρύτητα. Κάποιοι εξόρυξαν, ανήγειραν και χάραξαν έναν μονόλιθο τεσσάρων μέτρων με μοναδικό σκοπό να απειλήσουν όποιον θα επιχειρούσε να τον βεβηλώσει. Ό,τι κι αν πίστευαν για την ισχύ αυτής της απειλής, αφιέρωσαν τεράστιους πόρους για να την παγιώσουν.

Οι αλληλουχίες που κανείς δεν μπορεί να διαβάσει

Αρκετές επιγραφές περιλαμβάνουν ρουνικές αλληλουχίες που δεν σχηματίζουν λέξεις σε καμία γνωστή γλώσσα, και η ερμηνεία τους αποτελεί το βαθύτερο σημείο τριβής στη ρωνολογία.

Το φυλαχτό του Lindholm, ένα οστέινο αντικείμενο από τη Σουηδία, αναφέρει εν μέρει ek erilaz sa wilagaz hateka («Εγώ, ο erilaz, ονομάζομαι ο πανούργος») και συνεχίζει με μια μακρά σειρά επαναλαμβανόμενων ρούνων, συμπεριλαμβανομένης μιας αλληλουχίας οκτώ διαδοχικών ρούνων a και άλλων συστάδων.

Το στέλεχος δόρατος του Kragehul από τη Δανία παρουσιάζει παρόμοια διάταξη: μια ευανάγνωστη εισαγωγή που ακολουθείται από επαναλήψεις.

Η καθιερωμένη ερμηνεία υποστηρίζει ότι αυτές οι ακολουθίες έχουν μαγικό χαρακτήρα: η επανάληψη θεωρείται εντατικοποίηση της δύναμης, φορέας αριθμητικής σημασίας ή γραφική αποτύπωση ενός προφορικού ξορκιού.

Ο αντίλογος υπενθυμίζει ότι το ανεξιχνίαστο δεν ταυτίζεται με το μαγικό. Μια αλληλουχία που αδυνατούμε να διαβάσουμε μπορεί να αντιπροσωπεύει μια μη ταυτοποιημένη γλώσσα, ένα χαμένο σύστημα συντομογραφιών, μια άσκηση του χαράκτη, κάποιο λάθος, απλή διακόσμηση ή μια χειρονομία αλφαβητικής επίδειξης που δηλώνει απλώς αυτό είναι γραφή. Η απόδοση στη μαγεία όσων δεν μπορούμε να διαβάσουμε αποτελεί ένα σφάλμα με μακρά ιστορία στη μελέτη των αρχαίων γραφών.

Και οι δύο απόψεις υποστηρίζονται από αξιόλογους ερευνητές. Η αντικειμενική διαπίστωση είναι ότι αυτές οι αλληλουχίες είναι υπαρκτές, σκόπιμες, δομημένες με συγκεκριμένο μοτίβο και παραμένουν ανεξήγητες.

Οι λογοτεχνικές φόρμουλες είναι μεταγενέστερες

Μεγάλο μέρος όσων κυκλοφορούν ως ρουνική μαγεία προέρχεται από τη λογοτεχνία της Παλαιάς Σκανδιναβικής και όχι από τις αρχαιολογικές επιγραφές, και αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.

Στο ποίημα Sigrdrífumál, μια βαλκυρία διδάσκει στον Sigurðr ρούνους νίκης, ρούνους μπίρας, ρούνους τοκετού, ρούνους της θάλασσας, ρούνους των μελών, ρούνους λόγου και ρούνους της σκέψης, δίνοντας οδηγίες για το πού πρέπει να χαραχτεί ο καθένας. Στο Hávamál, ο Óðinn απαριθμεί δεκαοκτώ μαγικά ξόρκια που κατέχει. Στο Skírnismál, ο Skírnir απειλεί μια γυναίκα χαράσσοντας τον ρούνο þurs και τρία επιπλέον σημεία. Η σάγκα Bósa saga περιλαμβάνει την προσευχή Buslubæn, μια κατάρα που καταλήγει σε ένα ρουνικό αίνιγμα.

Όλα αυτά τα κείμενα χρονολογούνται στον δέκατο τρίτο αιώνα ή αργότερα, συντεταγμένα στη χριστιανική Ισλανδία για ένα μυθικό παρελθόν, εξακόσια έως οκτακόσια χρόνια μετά την παύση της χρήσης του Πρεσβύτερου Φούθαρκ.

Αποτελούν εξαιρετική μαρτυρία για το τι πίστευαν οι μεσαιωνικοί Ισλανδοί σχετικά με τις δυνάμεις των ρούνων. Δεν αποτελούν όμως τεκμήριο για τις πρακτικές των χαρακτών του πέμπτου αιώνα. Η σύγχυση αυτών των δύο περιόδων ως ενιαίου συνόλου αποτελεί το συχνότερο σφάλμα στη σχετική εκλαϊκευτική βιβλιογραφία.

Τι μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα

Μια σύντομη σύνοψη, καθώς σε αυτό το πεδίο οι υπερβολικοί ισχυρισμοί αποτελούν τον κανόνα.

Ναι: τρεις λέξεις επανέρχονται ως τυποποιημένες φόρμουλες στο αρχαιότερο σώμα επιγραφών. Δύο μνημειώδεις επιγραφές καταριούνται όποιον τις βλάψει, και μία εξ αυτών χαρακτηρίζει τους ρούνους της πανίσχυρους. Ένας ρούνος χρησιμοποιείται ως ιδεόγραμμα στον λίθο του Stentoften. Επαναλαμβανόμενοι και επάλληλοι ρούνοι απαντώνται σε όπλα και φυλαχτά με διατάξεις που μοιάζουν απόλυτα σκόπιμες. Η μεσαιωνική ισλανδική λογοτεχνία περιγράφει λεπτομερώς περίπλοκες μορφές ρουνικής μαγείας.

Όχι: κανείς δεν μπορεί να προσδιορίσει τη λειτουργία του alu. Κανένα κείμενο με οδηγίες δεν διασώζεται από την περίοδο των επιγραφών. Οι ανεξιχνίαστες αλληλουχίες δεν αποδεικνύεται ότι ήταν μαγικές. Οι λογοτεχνικές πηγές δεν είναι σύγχρονες με τις επιγραφές. Δεν υπάρχει καμία επιβεβαιωμένη φόρμουλα για μαντεία, θεραπεία ή έρωτα στο επιγραφικό αρχείο, ανεξάρτητα από όσα αφηγούνται οι σάγκες.

Η ορθότερη προσέγγιση είναι να αντιμετωπίζονται τα πραγματικά τεκμήρια παράλληλα με τα ιστορικά κενά, διακρίνοντας με σαφήνεια το ένα από το άλλο.