Alledaagse geletterdheid

Wat een brand blootlegde

In 1955 verwoestte een brand Bryggen, de oude Hanzekade in Bergen. De wederopbouw vereiste diepe opgravingen in doorweekte middeleeuwse aardlagen waar organisch materiaal bewaard blijft in plaats van te vergaan.

Wat tevoorschijn kwam waren ongeveer 670 beschreven voorwerpen, overwegend houten stokjes, daterend van ruwweg de twaalfde tot de veertiende eeuw. Het is de grootste verzameling runenteksten die ooit is gevonden en het verdubbelde in één klap het bekende corpus van alledaags runenschrift.

De vakterm voor deze stokjes is rúnakefli (runenstokjes): vierkante stukken hout van enkele centimeters lang, ingekerfd langs de hoeken. Ze waren goedkoop, wegwerpbaar en herbruikbaar, precies de reden waarom er zoveel werden weggegooid en waarom er buiten doorweekte grond vrijwel geen bewaard zijn gebleven.

Dat illustreert het cruciale probleem van de archeologische steekproef. Voor het merendeel van het runentijdperk hebben we alleen wat in steen en metaal is gekerfd, omdat die materialen standhouden. Bryggen toont wat er in hout werd gesneden, oftewel wat gewone mensen schreven als ze niemand hoefden te herdenken.

Wat de stokjes vertellen

Vooral: zakelijke beslommeringen.

Een groot deel bestaat uit eigendomslabels: een stokje bevestigd aan een zak of baal met de simpele tekst Þorkell bezit dit. Koopmansgoederen in een gedeeld pakhuis moesten gemarkeerd worden, en een runenstokje diende als etiket.

Daarnaast rekeningen en tellingen: hoeveelheden, schulden, kwitanties en opdrachten aan handelspartners. Een bekend stokje bevat het verzoek van een echtgenoot aan zijn vrouw om geld te sturen; een ander vraagt om bier.

Verder correspondentie: korte briefjes, duidelijk bedoeld om van hand tot hand te worden doorgegeven tussen twee inwoners van dezelfde stad.

En ten slotte het materiaal dat populaire boeken het minst citeren: schooloefeningen, waaronder een Latijnse zin geschreven in runen; gebeden en liturgische fragmenten, deels in het Latijn; snippers poëzie, waaronder een regel skaldische verzen; liefdesverklaringen in het Latijn en Oudnoords; en een flinke hoeveelheid platte grappen en grootspraak, sommige zo obsceen dat oudere wetenschappelijke edities ze enkel samenvatten in plaats van te vertalen.

Op één stokje staat simpelweg het begin van het futhark, kennelijk als schrijfoefening.

Wat dit uitsluit

De gedachte dat runen een esoterische technologie waren die voorbehouden was aan een priesterklasse, blijft bij dit materiaal niet overeind.

Onder de schrijvers bevinden zich kooplieden, vrouwen, leerlingen en mensen die hun letters oefenden. De onderwerpen variëren van vrachtbrieven tot schunnige grappen. Het schrift werd zij aan zij en afwisselend met Latijn gebruikt, en soms om direct Latijn te noteren.

Dat is precies hoe gewone geletterdheid er overal uitziet, niet hoe een afgeschermde heilige kunst functioneert.

Twee details maken dit nog duidelijker. Ten eerste: stafloze runen (een extreme steno uit Hälsingland die de verticale staf van bijna elke letter weglaat) werken alleen als de lezer vloeiend genoeg leest om de overtollige lijnen te kunnen missen. Steno wijst op een brede kring van geoefende lezers, niet op een handvol ingewijden.

Ten tweede ontstond de korttakige variant juist doordat houtnerven moeilijk te bewerken zijn met lange schuine sneden. Een schrift dat een apart alledaags register ontwikkelt voor goedkoop wegwerpmateriaal, is een schrift in dagelijks gebruik.

Dit alles betekent geenszins dat runen nooit voor rituele doelen dienden. De vloeksteen van Björketorp bestaat wel degelijk. Het toont alleen aan dat magisch gebruik een uitzondering was, niet het hoofddoel.

Maeshowe en schrijven op andermans monumenten

De andere grote bron van spontane runenteksten is graffiti, en de fraaiste voorbeelden bevinden zich op de Orkney-eilanden.

Maeshowe is een neolithisch ganggraf dat al zo'n drieduizend jaar oud was toen Noorse bezoekers er in de twaalfde eeuw inbraken. Ze lieten ongeveer dertig inscripties achter op de wanden: de grootste verzameling runengraffiti buiten Scandinavië.

De inhoud is wat graffiti altijd is: beweringen dat er een schat werd weggehaald; het gepoch dat deze runen gekerfd zijn door de beste runensnijder van de westelijke oceaan, met de bijl waarmee een met name genoemde man werd gedood; opmerkingen over de aantrekkelijkheid van een vrouw; en simpele namen om aanwezigheid vast te leggen.

De graffiti in de Hagia Sophia in Constantinopel vloeit voort uit precies hetzelfde motief aan de andere kant van de Noorse wereld: een deels leesbare naam, doorgaans gelezen als Halfdan, in een marmeren borstwering gekrast door een lid van de Varangiaanse garde.

Mensen kerfden runen om dezelfde redenen waarom mensen vandaag schrijven: om eigendom te claimen, een transactie vast te leggen, grof te zijn en te bewijzen dat ze er geweest zijn.

Waarom dit materiaal wordt verzwegen

Er is een duidelijke reden waarom het Bryggen-materiaal zelden wordt aangehaald in populaire runenboeken, en dat is geen onbekendheid: de vondsten zijn gepubliceerd en breed bekend onder onderzoekers.

Het komt doordat het materiaal alledaags is op exact de manier die het zo waardevol maakt. Een stokje met de tekst Gyða zegt dat je naar huis moet komen draagt niets bij aan een theorie die in runen een vat van oeroude wijsheid zoekt. Een strofe over hagel klinkt sfeervol; een kwitantie doet dat niet.

Het resultaat is een reusachtige, nuchtere hoeveelheid bewijsmateriaal die volstrekt onverenigbaar is met de meeste verhalen over runenmystiek, en die daarom wordt overgeslagen.

Wie wil bepalen hoe serieus een theorie over runengeheimen is, kan zich afvragen wat die theorie aanvangt met de stokjes van Bryggen.