Καθημερινός αλφαβητισμός

Τι αποκάλυψε μια πυρκαγιά

Το 1955 μια καταστροφική πυρκαγιά σάρωσε το Μπρίγκεν (Bryggen), την παλιά χανσεατική αποβάθρα στο Μπέργκεν. Η ανοικοδόμηση απαίτησε βαθιές αρχαιολογικές ανασκαφές σε υγρά μεσαιωνικά στρώματα, όπου η οργανική ύλη διατηρείται αντί να αποσυντίθεται.

Από το έδαφος ανασύρθηκαν περίπου 670 επιγεγραμμένα αντικείμενα, στη συντριπτική τους πλειονότητα ξύλινα ραβδία, που χρονολογούνται χονδρικά από τον 12ο έως τον 14ο αιώνα. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σύνολο ρουνικών κειμένων στον κόσμο, το οποίο διπλασίασε μονομιάς το γνωστό σώμα καθημερινής ρουνικής γραφής.

Ο επιστημονικός όρος για αυτά τα ευρήματα είναι rúnakefli (ρουνικά ραβδία): τετραγωνισμένα ξύλινα πηχάκια μήκους λίγων εκατοστών, χαραγμένα κατά μήκος των ακμών τους. Ήταν φθηνά, αναλώσιμα και εύκολα ξαναξύνονταν για νέα χρήση, γεγονός που εξηγεί γιατί πετάχτηκαν τόσα πολλά και γιατί σχεδόν κανένα δεν διασώθηκε έξω από υδροχαρή εδάφη χωρίς οξυγόνο.

Αυτό αναδεικνύει το βασικό πρόβλημα της αρχαιολογικής δειγματοληψίας: από το μεγαλύτερο μέρος της ρουνικής περιόδου γνωρίζουμε μόνο ό,τι χαράχθηκε σε πέτρα και μέταλλο, απλώς και μόνο επειδή αυτά τα υλικά αντέχουν στον χρόνο. Το Μπρίγκεν δείχνει τι χαρασσόταν στο ξύλο: τι έγραφαν οι απλοί άνθρωποι όταν δεν είχαν σκοπό να απαθανατίσουν κανέναν.

Τι αναφέρουν τα κείμενα

Κυρίως εμπορικές υποθέσεις.

Ένα μεγάλο μέρος αποτελείται από ετικέτες ιδιοκτησίας: ένα ραβδάκι δεμένο σε σακί ή δέμα με την απλή φράση Ο Þorkell κατέχει αυτό. Τα εμπορεύματα σε μια κοινή αποθήκη χρειάζονταν σήμανση, και το ρουνικό ξυλάκι λειτουργούσε ως ετικέτα.

Ακολουθούν λογαριασμοί και κατάστιχα: ποσότητες εμπορευμάτων, χρέη, αποδείξεις και εντολές προς συνεταίρους. Σε ένα πασίγνωστο ραβδάκι ένας σύζυγος ζητά από τη γυναίκα του να του στείλει χρήματα; ένα άλλο απαιτεί μπίρα.

Υπάρχει επίσης αλληλογραφία: σύντομα σημειώματα, σαφώς γραμμένα για να παραδοθούν χέρι με χέρι μεταξύ κατοίκων της ίδιας πόλης.

Και τέλος, το υλικό για το οποίο τα εσωτεριστικά βιβλία σιωπούν: σχολικές ασκήσεις, συμπεριλαμβανομένης μιας λατινικής πρότασης γραμμένης με ρούνους; προσευχές και λειτουργικά αποσπάσματα, εν μέρει στα λατινικά; στίχοι σκαλδικής ποίησης; ερωτικές εξομολογήσεις στα λατινικά και στα αρχαία σκανδιναβικά; καθώς και πλήθος άσεμνων αστείων και κομπασμών, μερικά τόσο πρόστυχα που οι παλαιότεροι μελετητές προτίμησαν να τα συνοψίσουν παρά να τα μεταφράσουν κατά λέξη.

Σε ένα ραβδάκι είναι απλώς χαραγμένη η αρχή του ίδιου του φούθαρκ για εξάσκηση του χεριού.

Τι αποκλείουν αυτά τα ευρήματα

Η θεωρία ότι οι ρούνοι αποτελούσαν μια εσωτεριστική τεχνολογία προορισμένη αποκλειστικά για μια ιερατική κάστα καταρρέει μπροστά σε αυτά τα ντοκουμέντα.

Ανάμεσα σε όσους έγραφαν συγκαταλέγονταν έμποροι, γυναίκες, μαθητευόμενοι και αρχάριοι που μάθαιναν να σχηματίζουν γράμματα. Τα θέματα περιλαμβάνουν δηλωτικά φορτίων και σεξουαλικά αστεία. Η γραφή χρησιμοποιούνταν παράλληλα με το λατινικό αλφάβητο, εναλλάσσονταν ανεμπόδιστα με αυτό και μερικές φορές χρησίμευε για την καταγραφή της ίδιας της λατινικής γλώσσας.

Έτσι ακριβώς εκδηλώνεται ο συνήθης αλφαβητισμός σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία, όχι ως ένα ερμητικά κλειστό ιερό μυστήριο.

Δύο τεχνικές λεπτομέρειες το επιβεβαιώνουν περίτρανα. Πρώτον, οι ρούνοι χωρίς κορμό (μια ακραία στενογραφία από το Hälsingland που αφαιρεί την κάθετη κεραία σχεδόν από κάθε γράμμα) λειτουργούν μόνο αν ο αναγνώστης διαβάζει τόσο άπταιστα ώστε να μην χρειάζεται οπτικά στηρίγματα. Μια στενογραφία προϋποθέτει ευρύ κοινό έμπειρων αναγνωστών, όχι μια χούφτα μυημένων.

Δεύτερον, η παραλλαγή με κοντά κλαδιά αναπτύχθηκε ακριβώς επειδή τα νερά του ξύλου σχίζονται στις βαθιές πλάγιες τομές. Ένα σύστημα γραφής που διαμορφώνει μια καθημερινή ταχυγραφία για φθηνό αναλώσιμο υλικό είναι μια γραφή σε διαρκή χρήση.

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι οι ρούνοι δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ σε τελετουργίες. Η λίθος κατάρας του Björketorp είναι υπαρκτή. Δείχνει απλώς ότι η μαγική χρήση ήταν ένα ειδικό υποσύνολο, όχι ο λόγος ύπαρξης του αλφαβήτου.

Το Μέισχοου και η χάραξη σε ξένα μνημεία

Το άλλο μεγάλο κεφάλαιο της αυθόρμητης ρουνικής γραφής είναι τα γκράφιτι, και τα εντυπωσιακότερα σώζονται στις Ορκάδες.

Το Μέισχοου (Maeshowe) είναι ένας νεολιθικός θαλαμωτός τάφος, ήδη τριών χιλιάδων ετών όταν σκανδιναβοί επισκέπτες εισέβαλαν σε αυτόν τον δωδέκατο αιώνα. Άφησαν στους τοίχους περίπου τριάντα επιγραφές: τη μεγαλύτερη συλλογή ρουνικών γκράφιτι εκτός Σκανδιναβίας.

Το περιεχόμενο είναι ό,τι ακριβώς βρίσκει κανείς σε κάθε γκράφιτι: διηγήσεις για κλεμμένους θησαυρούς, κομπασμοί ότι αυτούς τους ρούνους τους χάραξε ο καλύτερος χαράκτης του δυτικού ωκεανού με το τσεκούρι που σκότωσε έναν συγκεκριμένο άνδρα, σχόλια για την ομορφιά μιας γυναίκας και απλές υπογραφές για να δηλώσουν παρουσία.

Το γκράφιτι στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη πηγάζει από την ίδια ακριβώς παρόρμηση στην άλλη άκρη του σκανδιναβικού κόσμου: ένα εν μέρει ευανάγνωστο όνομα, που διαβάζεται συνήθως ως Halfdan, χαραγμένο σε ένα μαρμάρινο θωράκιο από πολεμιστή της βαραγγικής φρουράς.

Οι άνθρωποι χάραζαν ρούνους για τους ίδιους λόγους που γράφουν σήμερα στους τοίχους: για να δηλώσουν ιδιοκτησία, να καταγράψουν μια συναλλαγή, να εκστομίσουν μια απρέπεια ή απλώς να αποδείξουν ότι ήταν εκεί.

Γιατί αποσιωπώνται αυτές οι πηγές

Υπάρχει σαφής λόγος για τον οποίο τα ευρήματα του Μπρίγκεν σπανίως αναφέρονται στα λαϊκά βιβλία για τους ρούνους, και αυτός δεν είναι η έλλειψη γνώσης: οι εκθέσεις έχουν δημοσιευθεί προ πολλού και είναι πασίγνωστες στην επιστημονική κοινότητα.

Ο λόγος είναι ότι αυτό το υλικό είναι πεζό με τον ακριβή τρόπο που το καθιστά ιστορικά ανεκτίμητο. Ένα ξυλάκι με τη φράση Η Gyða λέει να γυρίσεις σπίτι δεν εξυπηρετεί όσους θέλουν να βλέπουν στους ρούνους ένα θησαυροφυλάκιο αρχέγονων μυστηρίων. Ένας στίχος για το χαλάζι αποπνέει μυστήριο; μια απόδειξη αγοράς όχι.

Το αποτέλεσμα είναι ένα τεράστιο, ρεαλιστικό σώμα τεκμηρίων που συγκρούεται με τους περισσότερους σύγχρονους μύθους περί ρουνικών μυστηρίων, γι' αυτό και απλώς παρακάμπτεται.

Όποιος επιθυμεί να αξιολογήσει τη σοβαρότητα μιας θεωρίας για τα ρουνικά μυστήρια, μπορεί να αναρωτηθεί τι κάνει η συγκεκριμένη θεωρία με τα ξυλάκια του Μπρίγκεν.