Fé

آنچه پس از تقلیل الفبا بر جای ماند

رون فه (Fé) یکی از کم‌تغییرترین نشانه‌ها در ردیف رون‌هاست. هنگامی که فوثارک باستان ۲۴ حرفی به شانزده حرف تقلیل یافت، این نشانه شکل، جایگاه و ارزش آوایی خود را حفظ کرد؛ نام آن تنها یک هجا از دست داد.

با این حال، وظایف بیشتری بر دوش آن گذاشته شد. در فوثارک جوانتر، همان رون هم برای صدای /f/ و هم برای /v/ به کار می‌رفت، چرا که خط دیگر تفاوتی میان صامت‌های واک‌دار و بی‌واک قائل نمی‌شد. سنگ‌تراشی که واژه‌های hafa (داشتن) و hafn (بندر) را می‌نگاشت، برای دو صدای متفاوت از یک حرف استفاده می‌کرد و تشخیص آن را به فهم خواننده از متن واگذار می‌نمود.

از این رو، جذابیت بنیادین نه در خود نویسه، بلکه در برداشتی است که جامعه عصر وایکینگ‌ها از این واژه داشت.

از دامداری تا نقره سنجیده

در زبان نیاژرمنی fehu به معنای دام و احشام بود. در اقتصادی بدون سکه‌های ضرب‌شده، شمار دام‌ها معیار سنجش ارزش به شمار می‌رفت. با فرا رسیدن عصر وایکینگ‌ها، این واقعیت دگرگون شد.

اقتصاد اسکاندیناوی بر پایه نقره‌ای استوار بود که با ترازو سنجیده می‌شد، نه با شمارش سکه‌ها. گنجینه‌های سراسر اسکاندیناوی دربردارنده نقره‌های تکه‌شده (hacksilver) هستند: دستبندها، شمش‌ها و سکه‌هایی که عامدانه خرد شده بودند تا در کفه ترازو سنجیده شوند. درهم‌های اسلامی از مسیر رود ولگا در مقادیر انبوه سرازیر می‌شدند؛ گنجینه اسپیلینگز در گوتلند که پیرامون سال ۸۷۰ دفن شده، بیش از ۱۴٬۰۰۰ سکه را در خود جای داده که بیشترشان عربی هستند.

واژه fé در زبان نورس باستان همگام با اقتصاد دگرگون شد. این واژه معنای دام را حفظ کرد، اما مستقیما معنای پول نقد را نیز به خود گرفت؛ هر دو مفهوم در یک واژه همزیستی داشتند. واژه fee در انگلیسی امروزی از همین ریشه است، همچنان که fe در نروژی و Vieh در آلمانی نیز چنین‌اند.

هر دو شعر رونی منحصرا به معنای پولی اشاره دارند، نه به حیوان اهلی.

نفاق میان خویشاوندان

هر دو شعر اسکاندیناوی با این عبارت آغاز می‌شوند و شایسته است آن را به عنوان یک واقعیت عینی در نظر گرفت، نه صرفا یک اندرز اخلاقی مجرد.

Frænda róg: نفاق میان خویشاوندان. قانون ارث در اسکاندیناوی تقسیم‌پذیر بود: ترکه میان تمام وارثان بخش می‌شد و دربست به پسر ارشد نمی‌رسید. سرگذشت‌های باستانی (ساگاها) به تفصیل پیامدهای این تقسیم اموال را بازگو می‌کنند. داستان ساگای نیال بر پایه پرداخت دیه‌ها و بدهی‌ها شکل گرفته است؛ و در کانون ساگای اگיל یک دعوای تلخ و طولانی بر سر ارث جای دارد. خون‌خواهی‌ها در ایسلند اغلب از کشمکش‌های مالی و ملکی سرچشمه می‌گرفتند.

بند نروژی سپس مصراع دوم خود را می‌افزاید: گرگ در دل جنگل پرورش می‌یابد. در این شعر پیوند پیش از هر چیز وزنی و قافیه‌ای است (róge با skóge هم‌قافیه است). با این حال، سنت دیرین هر دو مصراع را در یک جهت تفسیر می‌کند: آنچه تو را تباه خواهد کرد، در خاموشی و در جایی که بدان نمی‌نگری بال و پر می‌گیرد.

بند ایسلندی از گرگ چشم می‌پوشد و دو کنایه شعری (kenning) برای طلا پیش می‌نهد: آتش مد دریا و گذرگاه مار. این‌ها استعاره‌های کهن شعر اسکالد هستند که به گنجینه‌های در پناه اژدهایان، به‌ویژه گنج فا فنیر در حماسه ولسونگ اشاره دارند.

شرح لاتین و واژگان درباری

شعر رونی ایسلندی دارای ویژگی یگانه‌ای است که در دیگر اشعار رونی دیده نمی‌شود و بسا که نادیده انگاشته شود.

هر بند با دو واژه به پایان می‌رسد: یک شرح لاتین برای نام رون و یک عنوان شاعرانه در زبان نورس باستان برای فرمانروا. در این‌جا عبارت aurum fylkir آمده است: طلا و فرمانده سپاه یا شهریار (fylkir).

در شانزده بند شعر، شانزده واژه گوناگون برای فرمانروا به کار رفته است (fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr, ynglingr). شعر اسکالد نیازمند گنجینه‌ای پهناور از این مترادف‌ها (heiti) بود و این منظومه رسالتی آموزشی و دوگانه داشت: آموزش رون‌ها و انتقال واژگان درباری که هر شاعر درباری باید بدان‌ها مسلط می‌بود.

این نکته هدف کاربردی متون را آشکار می‌سازد: آن‌ها کتاب‌های درسی و آموزشی بوده‌اند.

در سنگ‌نبشته‌های عصر وایکینگ‌ها

به عنوان یک حرف، این نشانه در همه جا دیده می‌شود. خود واژه fé نیز در شماری از سنگ‌نبشته‌های رونی پیرامون ارث و پرداخت‌ها به چشم می‌خورد، دقیقا در همان بسترهایی که اشعار بازگو می‌کنند.

نمونه چشمگیر آن، سنگ‌های یادبودی است که برای مردان رهسپار دریاها در پی ثروت‌افروزی افراشته شده‌اند. چندین سنگ در سوئد یاد یاران لشکرکشی اینگوار به شرق را گرامی می‌دارند، و گروهی در اوپلاند از danagæld (باجی که انگلستان برای در امان ماندن از لشکریان شمال می‌پرداخت) سخن می‌گویند. سنگی در ایترگرده گواهی می‌دهد که اولف سه بار تحت فرمان سه رهبر گوناگون از انگلستان باج گرفت. این یادمانی است که در آن، ثروت اندوخته‌شده دلیل اصلی برپایی بنا بوده است.

در خوانش و تفسیر

مفسران امروزی رون که با فوثارک جوانتر کار می‌کنند، تقریبا همواره معانی را از فوثارک باستان وام می‌گیرند. درباره Fé این جابه‌جایی طبیعی است: این همان رون با همان نام است.

اما دو شعر اسکاندیناوی لحنی آشکارا تیره‌تر و واقع‌گرایانه‌تر بدان می‌بخشند. بند انگلیسی باستان در فوثارک باستان ثروت را با شرط بخشش، مایه آرامش همگان می‌داند. اما اشعار اسکاندیناوی هیچ تسلایی نمی‌دهند: هر دو با کشمکش خانواده‌ها آغاز می‌شوند.

در نگرش از دریچه فوثارک جوانتر، Fé کمتر از داشتن دارایی‌ها و بیشتر از تنش‌هایی سخن می‌گوید که این دارایی آشکار می‌سازد. این رون در پرسش‌های پیرامون ارث، پول خانوادگی یا درآمدهای بادآورده‌ای که باید تقسیم شوند پدیدار می‌گردد. پرسش بنیادینی که مطرح می‌کند این نیست که آیا پول می‌رسد یا نه، بلکه این است که چه کسان دیگری مدعی سهمی از آن خواهند شد.

هیچ گواه تاریخی از عصر وایکینگ‌ها مبنی بر کشیدن رون‌ها برای پیشگویی وجود ندارد؛ مجموعه شانزده نشانه‌ای نقشی یادمانی، حقوقی و بازرگانی ایفا می‌کرد. تفسیر Fé به این شیوه، رویکردی امروزی با بهره‌گیری از دستگاه واژگانی کهن است.