Fé

Што перажыло скарачэнне

Fé з'яўляецца адной з найменш змененых рун у шэрагу. Калі Старэйшы Футарк з дваццаці чатырох знакаў быў скарочаны да шаснаццаці, гэтая літара захавала сваю форму, пазіцыю і гукавое значэнне, а яе назва згубіла толькі адзін склад.

Але яна атрымала дадатковую працу. У Малодшым Футарку тая ж руна ахоплівае і /f/, і /v/, таму што алфавіт перастаў адрозніваць звонкія зычныя ад глухіх. Майстар, які выразаў hafa (мець) і hafn (гавань), выкарыстоўваў адну і тую ж літару для двух розных гукаў і пакідаў чытачу магчымасць разабрацца самому.

Таму цікавасць тут уяўляе не літара. Цікава тое, што грамадства эпохі вікінгаў зрабіла з самім словам.

Жывёла становіцца грашыма

Прагерманскае fehu азначала жывёлу. У эканоміцы без манет, якія знаходзяцца ў звароце, жывёла была мерай кошту. Але да эпохі вікінгаў сітуацыя змянілася.

Скандынаўская эканоміка грунтавалася на срэбры, якое хутчэй узважвалі, чым лічылі. Скарбы па ўсёй Скандынавіі ўтрымліваюць рублёнае срэбра: бранзалеты, зліткі і манеты, наўмысна пасечаныя на кавалкі, каб іх можна было ўзважыць на шалях. Ісламскія дырхемы ў вялікай колькасці ішлі ўверх па Волзе. Скарб са Спілінгса на Готландзе, закапаны каля 870 года, налічвае больш за 14 000 манет, пераважна арабскіх.

Стараскандынаўскае fé рухалася разам з эканомікай. Яно па-ранейшаму азначае жывёлу, і адначасова азначае грошы ў чыстым выглядзе. Абодва сэнсы існуюць у слове. Сучаснае англійскае fee паходзіць з таго ж кораня, як і нарвежскае fe і нямецкае Vieh.

Абедзве рунічныя паэмы гавораць пра грашовы сэнс, а не пра жывёлу.

Разлад сярод сваякоў

Менавіта з гэтай фразы пачынаюцца абедзве скандынаўскія паэмы. Яе варта ўспрымаць літаральна, а не як мараль.

Frænda róg, разлад сярод сваякоў. Скандынаўская спадчына падзялялася паміж спадкаемцамі, а не пераходзіла цалкам да старэйшага сына. Сагі шмат у чым распавядаюць менавіта пра наступствы такога падыходу. «Сага пра Ньяла» пабудавана на выплатах кампенсацый і высвятленні таго, хто каму вінен. У цэнтры «Сагі пра Эгіля» знаходзіцца доўгая і жорсткая спрэчка за спадчыну. Кроўная помста ў Ісландыі часта была па сваёй сутнасці спрэчкай за ўласнасць.

Нарвежская страфа дадае другі радок: воўк выгадаваны ў лесе. Як часта бывае ў гэтай паэме, сувязь хутчэй метрычная, чым лагічная, бо róge рыфмуецца са skóge. Але гэтая пара здаўна трактуецца адназначна. Тое, што вас знішчыць, ціха расце там, куды вы не глядзіце.

Ісландская страфа адкідвае ваўка і дае два кеннінгі для золата: агонь прыліву і шлях змея. Гэта стандартныя скальдычныя іншасказанні, якія паказваюць на скарбы, што ахоўваюць цмокі, найбольш відавочна — скарб Фафніра ў цыкле пра Вёльсунгаў.

Лацінскі глос

Ісландская рунічная паэма робіць тое, чаго не робіць ніводная іншая паэма, і гэта лёгка не заўважыць.

Пасля кожнай страфы ідуць два словы: лацінскі пераклад назвы руны і стараскандынаўскі паэтычны тэрмін для кіраўніка. Тут гэта aurum fylkir — золата і правадыр войска.

Шаснаццаць строф выкарыстоўваюць шаснаццаць розных слоў для паняцця «правадыр»: fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr, ynglingr. Скальдычная паэзія патрабавала вялікага запасу такіх heiti. Паэма, здаецца, навучае адначасова дзвюм рэчам: руне і частцы паэтычнага слоўніка, якім мусіў валодаць прыдворны паэт.

Гэта паказвае, для чаго прызначаліся рунічныя паэмы. Яны былі школьнымі тэкстамі.

У надпісах эпохі вікінгаў

Як літара яна сустракаецца паўсюль. Само слова fé з'яўляецца ў шэрагу рунічных надпісаў пра спадчыну і выплаты, менавіта там, дзе паэмы і раяць яго чакаць.

Асабліва варта адзначыць рунічныя камяні, пастаўленыя ў гонар людзей, якія адправіліся за мяжу па грошы. Некалькі шведскіх камянёў ушаноўваюць удзельнікаў экспедыцыі Інгвара на ўсход. Група камянёў ва Упландзе згадвае danagæld, даніну, якую Англія плаціла, каб адкупіцца ад скандынаўскіх войскаў. Адзін камень у Ітэр'ердэ зафіксаваў, што Ульф тройчы браў даніну (geld) у Англіі пад кіраўніцтвам трох розных правадыроў. На гэтых помніках галоўнай тэмай з'яўляецца менавіта багацце.

У тлумачэнні

Сучасныя майстры рун, якія працуюць з Малодшым Футаркам, амаль заўсёды пераносяць значэнні са Старэйшага Футарка. Для Fé гэты перанос адбываецца практычна без страт, бо гэта тая ж руна з той жа назвай.

Але дзве скандынаўскія паэмы дадаюць значна больш змрочны базавы сэнс. Стараанглійская страфа на старонцы Старэйшага Футарка кажа, што багацце — гэта суцяшэнне для ўсіх, а потым дадае ўмову пра неабходнасць дзяліцца. Ніводная са скандынаўскіх паэм не прапануе суцяшэння ўвогуле. Абедзве пачынаюцца з сямейных сварак.

Таму ў кантэксце Малодшага Футарка Fé менш тычыцца наяўнасці рэсурсаў і больш таго, што гэтая наяўнасць выяўляе. Яна з'яўляецца ў пытаннях пра спадчыну, пра грошы ўнутры сям'і, пра нечаканы прыбытак, які давядзецца дзяліць. Карыснае пытанне, якое яна задае, — не пра тое, ці паступяць грошы, а пра тое, хто яшчэ прэтэндуе на іх.

Не існуе пацверджанай практыкі выцягвання рун для варажбы ў эпоху вікінгаў. Корпус з шаснаццаці рун мае мемарыяльны, юрыдычны і камерцыйны характар. Тлумачэнне Fé такім чынам — гэта сучасны занятак з выкарыстаннем старажытнага слоўніка.