Fé

Co przetrwało redukcję alfabetu

Fé to jedna z najmniej zmienionych run w całym szeregu. Kiedy 24-literowy starszy futhark zredukowano do szesnastu znaków, litera ta zachowała swój kształt, pozycję i wartość fonetyczną, a jej nazwa utraciła zaledwie jedną sylabę.

Przejęła jednak więcej funkcji. W młodszym futharku ta sama runa oddaje zarówno /f/, jak i /v/, ponieważ pismo przestało odróżniać spółgłoski bezdźwięczne od dźwięcznych. Rytownik zapisujący hafa (mieć) oraz hafn (port) stosował ten sam znak dla dwóch odmiennych dźwięków, pozostawiając odczytanie kontekstowi.

Prawdziwe zainteresowanie budzi zatem nie sam znak graficzny, lecz to, jak pojęcie to funkcjonowało w społeczeństwie epoki wikingów.

Od bydła do ważonego srebra

Pragermańskie fehu oznaczało bydło. W gospodarce pozbawionej bitej monety stan stada stanowił miarę wartości. W epoce wikingów sytuacja ta uległa radykalnej zmianie.

Gospodarka nordycka opierała się na srebrze ważonym na wagach, a nie liczonym w monetach. Skarby odkrywane w całej Skandynawii zawierają srebro siekane: bransolety, sztabki i monety celowo cięte na kawałki do zważenia. Islamskie dirhemy napływały Wołgą w olbrzymich ilościach; skarb ze Spillings na Gotlandii, ukryty około 870 roku, liczy ponad 14 000 monet, głównie arabskich.

Staronordyckie fé zmieniało się wraz z rynkiem. Nadal oznaczało bydło, lecz zyskało też bezpośrednie znaczenie gotówki; oba sensy współistniały w jednym wyrazie. Współczesne angielskie słowo fee wywodzi się z tego samego pnia, podobnie jak norweskie fe i niemieckie Vieh.

Oba poematy runiczne skupiają się na znaczeniu pieniężnym, a nie na zwierzęciu.

Waśnie wśród krewnych

Tą frazą otwierają się oba poematy nordyckie i warto traktować ją dosłownie, a nie jako czysto moralizatorską przestrogę.

Frænda róg, waśnie wśród krewnych. Nordyckie prawo spadkowe opierało się na podziale majątku między spadkobierców, zamiast przekazywać całość pierworodnemu synowi. Sagi w dużej mierze opisują konsekwencje takich podziałów. Fabuła Sagi o Njalu rozwija się wokół okupów i długów; Saga o Egilu ma w swym centrum zacięty i krwawy spór o spadek. Krwawe waśnie na Islandii niezwykle często brały początek z zatargów o majątek.

Strofa norweska dodaje drugi wers: wilk chowa się w lesie. W poetyce tego utworu powiązanie ma charakter głównie metryczny (róge rymuje się ze skóge). Mimo to tradycja odczytuje ten dwuwiersz spójnie: to, co przyniesie ci zgubę, rośnie po cichu tam, gdzie nie sięga twój wzrok.

Strofa islandzka pomija wilka i wprowadza dwa skaldyczne określenia złota: ogień przypływu oraz ścieżkę węża. To klasyczne metafory poezji skaldów nawiązujące do skarbów strzeżonych przez smoki, przede wszystkim Fafnira z kręgu opowieści o Wölsungach.

Łacińska glosa

Islandzki poemat runiczny wyróżnia się cechą unikalną, którą łatwo przeoczyć.

Każda strofa kończy się dwoma słowami: łacińską glosą nazwy runy oraz staronordyckim poetyckim mianem władcy. W tym przypadku jest to aurum fylkir: złoto oraz fylkir, wódz zbrojnego hufca lub książę.

W szesnastu strofach użyto szesnastu różnych określeń władcy: fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr, ynglingr. Poezja skaldyczna wymagała bogatego zasobu takich heiti, a poemat spełniał podwójne zadanie edukacyjne: uczył run i przekazywał zasób słów niezbędny dla dworskiego poety.

Ukazuje to praktyczny cel poematów: były to teksty dydaktyczne.

W inskrypcjach epoki wikingów

Jako litera runa ta pojawia się nieustannie. Samo słowo fé występuje na wielu kamieniach runicznych dotyczących spadków i rozliczeń, dokładnie w okolicznościach opisywanych przez poematy.

Wymownym przykładem są kamienie upamiętniające mężów, którzy wyruszyli za morze po łupy i żołd. Szereg szwedzkich kamieni wspomina uczestników wyprawy Ingvara na wschód, a grupa z Upplandu wymienia danagæld (daninę płaconą przez Anglię w zamian za pokój z nordyckimi armiami). Kamień z Yttergärde podaje, że Ulf trzykrotnie pobierał daninę w Anglii pod dowództwem trzech różnych wodzów. To pomnik, w którym zdobyte bogactwo stanowi główny powód upamiętnienia.

We wróżbiarstwie

Współcześni praktycy pracujący z młodszym futharkiem niemal zawsze czerpią znaczenia ze starszego futharku. W przypadku Fé jest to zabieg naturalny: to ta sama runa o tej samej nazwie.

Oba poematy nordyckie wprowadzają jednak znacznie mroczniejszy ton. Staroangielska strofa starszego futharku nazywa bogactwo pociechą dla każdego pod warunkiem dzielenia się nim. Poematy nordyckie nie dają pocieszenia: oba zaczynają się od skłóconych rodzin.

Odczytywana przez pryzmat młodszego futharku Fé mówi mniej o samym posiadaniu dóbr, a bardziej o napięciach, które posiadanie to ujawnia. Pojawia się w pytaniach o spadek, pieniądze w rodzinie lub niespodziewane zyski wymagające podziału. Kluczowe pytanie brzmi nie czy pieniądze nadejdą, lecz kto jeszcze zgłosi do nich roszczenia.

Brak jest dowodów z epoki wikingów na losowanie run w celach dywinacyjnych; szesnastoznakowy zbiór służył celom pamiątkowym, prawnym i handlowym. Odczytywanie Fé w ten sposób to współczesna praktyka posługująca się dawnym słownikiem.