Fé

Όσα επέζησαν από τη σύμπτυξη του αλφαβήτου

Ο ρούνος Fé είναι ένας από τους λιγότερο τροποποιημένους στη σειρά. Όταν το 24γραμμο Πρεσβύτερο Φούθαρκ μειώθηκε σε δεκαέξι γράμματα, το σύμβολο αυτό διατήρησε το σχήμα, τη θέση και τη φωνητική του αξία; το όνομά του έχασε μόνο μία συλλαβή.

Ωστόσο, ανέλαβε περισσότερες λειτουργίες. Στο Νεότερο Φούθαρκ ο ίδιος ρούνος καλύπτει τόσο τον ήχο /f/ όσο και τον /v/, καθώς η γραφή έπαψε να διακρίνει τα ηχηρά από τα άηχα σύμφωνα. Ένας χαράκτης που έγραφε hafa (έχω) και hafn (λιμάνι) χρησιμοποιούσε το ίδιο γράμμα για δύο διαφορετικούς ήχους, αφήνοντας τη διάκριση στα συμφραζόμενα του αναγνώστη.

Επομένως, το πραγματικό ενδιαφέρον δεν έγκειται απλώς στο γράμμα, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία της Εποχής των Βίκινγκ νοηματοδότησε αυτή τη λέξη.

Από τα κοπάδια στο ζυγισμένο ασήμι

Το πρωτογερμανικό fehu σήμαινε κοπάδι. Σε μια οικονομία χωρίς κομμένα νομίσματα, τα ζώα αποτελούσαν το μέτρο της αξίας. Μέχρι την Εποχή των Βίκινγκ, η πραγματικότητα αυτή είχε αλλάξει ριζικά.

Η σκανδιναβική οικονομία βασιζόταν στο ασήμι που ζυγιζόταν σε ζυγαριές και δεν μετριόταν σε νομίσματα. Οι θησαυροί σε όλη τη Σκανδιναβία περιέχουν κομμένο ασήμι (hacksilver): βραχιόλια, ράβδους και νομίσματα σκόπιμα τεμαχισμένα για ζύγιση. Ισλαμικά ντιρχάμ κατέφθαναν μέσω του Βόλγα σε τεράστιες ποσότητες; ο θησαυρός Spillings στο Γκότλαντ, θαμμένος γύρω στο 870, περιέχει πάνω από 14.000 νομίσματα, κυρίως αραβικά.

Το αρχαίο σκανδιναβικό fé εξελίχθηκε παράλληλα με την οικονομία. Συνέχισε να σημαίνει κοπάδι, αλλά άρχισε να σημαίνει ευθέως και χρήμα; και οι δύο έννοιες συνυπήρχαν στην ίδια λέξη. Η σύγχρονη αγγλική λέξη fee προέρχεται από την ίδια ρίζα, όπως και το νορβηγικό fe και το γερμανικό Vieh.

Και τα δύο ρουνικά ποιήματα αναφέρονται στη νομισματική αξία και όχι στο ζώο.

Διχόνοια ανάμεσα στους συγγενείς

Με αυτή τη φράση ανοίγουν και τα δύο σκανδιναβικά ποιήματα και αξίζει να εκληφθεί κυριολεκτικά παρά ως γενικός ηθικοπλαστικός λόγος.

Frænda róg: διχόνοια ανάμεσα στους συγγενείς. Το σκανδιναβικό κληρονομικό δίκαιο προέβλεπε διανομή: η περιουσία μοιραζόταν σε όλους τους κληρονόμους αντί να περνά ακέραια στον πρωτότοκο. Οι σάγκες ασχολούνται εκτενώς με τις συνέπειες αυτών των διανομών. Η πλοκή της Njáls saga κινείται γύρω από αποζημιώσεις και χρέη; η Egils saga έχει στο επίκεντρό της μια παρατεταμένη και σκληρή κληρονομική διαμάχη. Οι βεντέτες στην Ισλανδία ξεκινούσαν κατά κανόνα από περιουσιακές διενέξεις.

Ο νορβηγικός στίχος προσθέτει τη δεύτερη γραμμή: ο λύκος ανατρέφεται στο δάσος. Σε αυτό το ποίημα η σύνδεση είναι κυρίως μετρική (róge ομοιοκαταληκτεί με το skóge). Ωστόσο, η παράδοση ερμηνεύει τους στίχους προς την ίδια κατεύθυνση: αυτό που θα σε καταστρέψει μεγαλώνει αθόρυβα εκεί όπου δεν κοιτάς.

Ο ισλανδικός στίχος παραλείπει τον λύκο και δίνει δύο σκαλδικές μεταφορές (kenningar) για τον χρυσό: τη φωτιά της πλημμυρίδας και το μονοπάτι του φιδιού. Αυτές είναι κλασικές εκφράσεις της σκαλδικής ποίησης που παραπέμπουν σε θησαυρούς φυλασσόμενους από δράκους, κυρίως στον θησαυρό του Fáfnir στον κύκλο των Völsung.

Η λατινική γλώσσα

Το Ισλανδικό Ρουνικό Ποίημα διαθέτει ένα μοναδικό χαρακτηριστικό που συχνά διαφεύγει της προσοχής.

Κάθε στροφή ολοκληρώνεται με δύο λέξεις: μια λατινική ερμηνεία του ονόματος του ρούνου και έναν αρχαίο σκανδιναβικό ποιητικό όρο για τον ηγεμόνα. Εδώ πρόκειται για το aurum fylkir: χρυσός και fylkir, στρατιωτικός ηγέτης ή ηγεμόνας.

Οι δεκαέξι στροφές χρησιμοποιούν δεκαέξι διαφορετικές λέξεις για τον ηγεμόνα (fylkir, vísi, þengill, oddviti, ræsir, konungr, hildingr, niflungr, jöfurr, allvaldr, siklingr, tiggi, buðlungr, mildingr, lofðungr, ynglingr). Η σκαλδική ποίηση απαιτούσε μεγάλο απόθεμα τέτοιων heiti, και το ποίημα εξυπηρετούσε διπλό διδακτικό σκοπό: δίδασκε τους ρούνους και μετέδιδε το ποιητικό λεξιλόγιο που όφειλε να κατέχει ένας αυλικός ποιητής.

Αυτό φανερώνει τον πρακτικό ρόλο των κειμένων: ήταν διδακτικά εγχειρίδια.

Στις επιγραφές της Εποχής των Βίκινγκ

Ως γράμμα απαντάται παντού. Η ίδια η λέξη fé εμφανίζεται σε πολλές ρουνικές πέτρες που αφορούν κληρονομιές και πληρωμές, ακριβώς στα πλαίσια που περιγράφουν τα ποιήματα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι πέτρες προς τιμήν ανδρών που ταξίδεψαν στο εξωτερικό για απόκτηση πλούτου. Αρκετές σουηδικές πέτρες μνημονεύουν μέλη της εκστρατείας του Ingvar στην ανατολή, ενώ μια ομάδα στο Uppland αναφέρει το danagæld (τον φόρο υποτελείας που πλήρωνε η Αγγλία για να αποτρέψει τους σκανδιναβικούς στρατούς). Μια πέτρα στο Yttergärde καταγράφει ότι ο Ulf έλαβε φόρο στην Αγγλία τρεις φορές υπό τρεις διαφορετικούς ηγέτες. Πρόκειται για ένα μνημείο όπου ο αποκτηθείς πλούτος αποτελεί τον κύριο λόγο της ανάμνησης.

Στη ρουνομαντεία

Οι σύγχρονοι ερμηνευτές που εργάζονται με το Νεότερο Φούθαρκ δανείζονται σχεδόν πάντα τις σημασίες από το Πρεσβύτερο. Για το Fé η μεταφορά αυτή είναι φυσική: πρόκειται για τον ίδιο ρούνο με το ίδιο όνομα.

Ωστόσο, τα δύο σκανδιναβικά ποιήματα προσδίδουν έναν αισθητά πιο σκοτεινό και ρεαλιστικό τόνο. Ο παλαιοαγγλικός στίχος του Πρεσβύτερου Φούθαρκ αποκαλεί τον πλούτο παρηγοριά για όλους υπό τον όρο της γενναιοδωρίας. Τα σκανδιναβικά ποιήματα δεν προσφέρουν καμία παρηγοριά: και τα δύο ξεκινούν με οικογενειακές έριδες.

Ιδωμένος μέσα από το Νεότερο Φούθαρκ, ο ρούνος Fé αφορά λιγότερο την απλή κατοχή πόρων και περισσότερο τις εντάσεις που αυτή η κατοχή φέρνει στην επιφάνεια. Εμφανίζεται σε ερωτήματα για κληρονομιές, οικογενειακά χρήματα ή απρόσμενα κέρδη που πρέπει να μοιραστούν. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα έρθουν τα χρήματα, αλλά ποιος άλλος θα εγείρει αξιώσεις πάνω τους.

Δεν υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες από την Εποχή των Βίκινγκ για τράβηγμα ρούνων προς μαντεία; το σύνολο των δεκαέξι συμβόλων εξυπηρετούσε μνημειακούς, νομικούς και εμπορικούς σκοπούς. Η ερμηνεία του Fé με αυτόν τον τρόπο είναι μια σύγχρονη πρακτική που αξιοποιεί ένα αρχαίο λεξιλόγιο.