Feoh

تنها روایتی که با لحنی آرام‌بخش آغاز می‌شود

سه منظومه رونیک به توصیف این رون پرداخته‌اند و تنها یکی از آن‌ها با لحنی نیکو آغاز می‌شود.

منظومه نروژی می‌گوید ثروت مایه نزاع میان خویشاوندان است. منظومه ایسلندی همین عبارت را تکرار می‌کند و دو کنایه شعری (Kenning) برای طلای در پناه اژدها به آن می‌افزاید. اما منظومه انگلیسی باستان می‌گوید: feoh byþ frofur fira gehwylcum؛ ثروت برای همه مایه آسایش است.

سپس بلافاصله شرطی را ضمیمه می‌کند، و همین شرط است که پیام راستین این بند را می‌سازد: sceal ðeah manna gehwylc miclun hyt dælan، با این حال هر کس باید آن را سخاوتمندانه ببخشد. دلیل آن نیز روشن بیان شده است: gif he wile for drihtne domes hleotan، اگر می‌خواهد در پیشگاه خداوند نیک داوری شود.

بنابراین انگلستان با دیدگاه اسکاندیناوی درباره دردسرساز بودن ثروت هم‌عقیده است، اما بر سر راه‌حل با آن اختلاف نظر دارد. اشعار نورس صرفاً بیان می‌کنند که پول میان خانواده‌ها تفرقه می‌افکند و سخن را در همان‌جا رها می‌سازند؛ اما منظومه انگلیسی می‌گوید ثروت فی‌نفسه نیکوست و تنها زمانی خطرآفرین می‌شود که از گردش و پویایی بازایستد.

کدام خداوندگار؟

واژه کلیدی در این‌جا drihten است. این واژه در انگلیسی باستان، هم به معنای یک سرور و فرمانروای عرفی (رهبر یک گروه جنگاوران و بزرگ تالار) به کار می‌رفت و هم به معنای پروردگار و خداوند آسمان بود.

این بند شعری با هر دو معنا همخوانی دارد، و به احتمال بسیار زیاد تعمداً با این قصد سروده شده است.

اگر با دیدگاهی عرفی خوانده شود، نظام اقتصادیِ مبتنی بر پیشکش و بخشش را به درستی ترسیم می‌کند: فرمانروا حلقه‌ها، سلاح‌ها و زمین‌ها را بذل و بخشش می‌کند، و جایگاه اجتماعی هر مرد به این بستگی دارد که دارایی رسیده را با چه سخاوتی به دیگران انتقال دهد. شعر کهن انگلیسی سرور تالار را beaga brytta (شکننده‌ی حلقه و بخشنده‌ی زر) و goldwine (زر-یار) می‌نامد؛ در چنین بستری، احتکار و انباشت مال به معنای ناکامی کامل در ایفای نقش فرمانروایی است.

اما اگر از دیدگاه دینی نگریسته شود، جلوه‌ای از صدقه‌دهی و خیرات مسیحی است: اندوختن گنج در آسمان به جای زمین، و امید به داوری نیک در پیشگاه خداوند.

منظومه رونیک انگلیسی باستان این شگرد را بارها به کار می‌بندد. این اثر متنی مسیحی است که با مضامینی بازمانده از دوران پیشامسیحی سر و کار دارد؛ از این رو به جای محو کردن معنای کهن، غالباً بیانی را برمی‌گزیند که بتواند هر دو مفهوم را در خود جای دهد. تبدیل شدن رون Ansuz به os (دهان) نمونه دیگری از همین رویکرد است که با صراحتی بیشتر صورت گرفته است.

دام، دارایی و ریشه واژه fee

واژه انگلیسی باستان feoh همانند نیاژرمنی fehu، بدون هیچ‌گونه تفکیکی هم بر احشام و هم بر دارایی‌های منقول دلالت دارد. این واژه در سراسر متون انگلیسی باستان در هر دو معنا پدیدار می‌شود: دام در یک وصیت‌نامه، و پول در یک کتاب قانون.

بررسی واژه‌های برگرفته از این ریشه روشنگر است، چرا که کاربرد بنیادین آن را نمایان می‌سازد. واژه امروزی fee (به معنای کارمزد یا دستمزد) مستقیماً از همین تبار و از گذر معنای فئودالی «ملک و تیول» به جا مانده است. واژه fellow (همراه یا همکار) از واژه نورس باستان félagi سرچشمه می‌گیرد، یعنی کسی که دارایی خود را با او به اشتراک گذاشته‌اید؛ مفهومی که پیش از اطلاق به دوست، به شریک تجاری اشاره داشت.

هم‌ریشه لاتین آن یعنی pecu (گله و رمه)، واژه pecunia (پول) و سپس صفت pecuniary (مالی) را پدید آورد. بدین ترتیب دو خانواده زبانی کاملاً مستقل، واژه معرف «پول» خود را به شکلی جداگانه از نام «دام و احشام» ساختند؛ امری که نشان می‌دهد این شیوه سنجش ارزش تا چه پایه در جهان کهن فراگیر بوده است.

این داراییِ جامعه است

گنجینه گالووی (Galloway Hoard) که حدود سال ۹۰۰ میلادی در اسکاتلند دفن شد و در سال ۲۰۱۴ از دل خاک بیرون آمد، دیدگاه پژوهشگران را درباره این‌که چه کسانی و با چه هدفی از این رون استفاده می‌کردند دگرگون ساخته است.

پنج بازوبند سیمین مسطح در این گنجینه حامل رون‌های خراشیده‌شده‌ی آنگلوساکسون هستند، نه رون‌های اسکاندیناوی. بر روی یکی از آن‌ها نام EGGBRECT (اکگ‌برت / Ecgbeorht) حک شده است. بلندترین و جذاب‌ترین کتیبه چنین خوانده می‌شود: DIS IS ÆIGNA FEOH، یعنی این داراییِ جامعه است، که در آن واژه‌ای ویژه برای یک جامعه مذهبی و رهبانی به کار رفته است.

از این کشف دو نکته اساسی نتیجه می‌شود: نخست این‌که نام خودِ رون در این‌جا در معنای ساده و عینی‌اش، بر روی یک شیء واقعی، برای نشانه‌گذاری و تعیین مالکیت به کار رفته است. این یکی از مستقیم‌ترین شواهد تاریخی موجود برای درک معنای دقیق feoh از دیدگاه نویسندگان آن است.

دوم آن‌که سال‌ها گمان می‌رفت این گنجینه، همانند بیشتر ذخایر نقره آن دوران در بریتانیا، غنایم غارت‌شده به دست وایکینگ‌ها باشد. اما وجود کتیبه‌ای با رون‌های آنگلوساکسون که مالکیت نقره را متعلق به یک جامعه رهبانی می‌داند، تداوم چنین فرضیه‌ای را بسیار دشوار می‌سازد؛ این یافته هشداری سودمند است در برابر این عادت که هر نقره مدفون را بی‌درنگ به غارتگران نورس نسبت دهیم.

در تفسیر و خوانش

رون فئو (Feoh) نشان‌دهنده منابع در دسترس است، و تفسیر انگلیسی در میان سه سنت کهن کاربردی‌ترین است، زیرا معین می‌کند که با این منابع چه باید کرد.

در حالت مستقیم، بر درآمد، دریافت وجه و ایجاد پایه‌ای مادی و استوار برای برنامه‌ای معلق دلالت دارد. این رون جنبه ملموس و قابل‌شمارش بخت و اقبال را بازمی‌تاباند، نه جنبه‌های آرمانی و رویایی آن را.

آنچه این منظومه بدان می‌افزاید یک آزمون است. ثروت در فئو باید در گردش باشد، و این رون در موقعیت‌هایی که دارایی ارزشمندی راکد مانده احساس ناخوشایندی ایجاد می‌کند؛ پس‌اندازی که بی‌هیچ هدفی احتکار شده، مهارتی که به کار گرفته نمی‌شود، یا سخاوتی که از دیگران دریغ می‌گردد. پرسشی که مطرح می‌کند این است: آیا آنچه در اختیار دارید کارآمد و پویاست؟

بیشتر شیوه‌های امروزی کار با رون، معانی خود را به جای اشعار نورس از این منظومه انگلیسی وام می‌گیرند؛ به همین دلیل است که شرح استاندارد این رون غالباً رونق و رفاهِ همراه با هشدار است نه صرفاً نزاع خانوادگی. دانستن این تمایز هنگام مقایسه مجموعه‌های گوناگون اهمیت بسیار دارد.