Πλαστογραφήσεις και κατασκευασμένες γραφές

Τρία διαφορετικά είδη ψεύδους

Αξίζει να διαχωριστούν αυτές οι κατηγορίες, καθώς καθεμία απαιτεί διαφορετική αντιμετώπιση.

Η πλαστογραφία συνιστά εσκεμμένη παραπλάνηση: ένα αντικείμενο ή κείμενο κατασκευασμένο για να εμφανιστεί ως αρχαίο από κάποιον που γνωρίζει καλά ότι δεν είναι. Η Ρουνική Πέτρα του Κένσινγκτον αποτελεί την τυπική περίπτωση.

Το ειλικρινές σφάλμα είναι ένας ισχυρισμός που διατυπώθηκε με καλή πίστη αλλά πάνω σε εσφαλμένη συλλογιστική. Το μεσαιωνικό δενδρικό αλφάβητο του Όγκαμ ανήκει εδώ. Οι γραφείς του Auraicept na n-Éces δεν προσπαθούσαν να εξαπατήσουν κανέναν: ακολουθούσαν ένα σύστημα που απαιτούσε κάθε γράμμα να αντιπροσωπεύει ένα δέντρο, και απλώς το εφάρμοσαν. Οι περισσότεροι ανυπόστατοι ισχυρισμοί σε αυτό το πεδίο ανήκουν σε αυτό το είδος.

Η μυθοπλασία που αυτονομήθηκε αφορά επινοημένο υλικό που δεν είχε σκοπό να εξαπατήσει, αλλά ξέφυγε από το αρχικό του πλαίσιο. Το δενδροημερολόγιο του Ρόμπερτ Γκρέιβς αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: Η Λευκή Θεά (The White Goddess) είναι το έργο ενός ποιητή, ο Γκρέιβς δεν το παρουσίασε ως επιστημονική μελέτη, κι ωστόσο αποτελεί σήμερα την πηγή για περισσότερες αντιστοιχίσεις του Όγκαμ από όλα τα μεσαιωνικά χειρόγραφα μαζί.

Αν χαρακτηρίσει κανείς και τις τρεις περιπτώσεις αδιακρίτως ως απάτες, χάνει μια ουσιαστική διάκριση: ένας πλαστογράφος δρα με ανεντιμότητα, ένας μεσαιωνικός σχολιαστής υπέπεσε σε πλάνη και ένας ποιητής έγραφε ποίηση.

Η Ρουνική Πέτρα του Κένσινγκτον

Μια πέτρινη πλάκα που εντοπίστηκε το 1898 κοντά στο Κένσινγκτον της Μινεσότα από έναν Σουηδό μετανάστη αγρότη, τον Όλοφ Όχμαν (Olof Öhman), φέρει μια ρουνική επιγραφή με χρονολογία το 1362 και περιγράφει μια ομάδα Σκανδιναβών εξερευνητών που βρήκαν δέκα συντρόφους τους νεκρούς.

Τα επιχειρήματα εναντίον της γνησιότητάς της δεν περιορίζονται σε ένα μόνο στοιχείο, αλλά σχηματίζουν μια ολόκληρη αλυσίδα αποδείξεων.

Η γλώσσα. Οι Σκανδιναβοί μελετητές που την εξέτασαν εξαρχής την απέρριψαν, και τα γλωσσικά προβλήματα παραμένουν ανυπέρβλητα: το κείμενο αναμειγνύει ανόμοιους τύπους, περιέχει συντάξεις που ταιριάζουν στον 19ο αιώνα και όχι στον 14ο, και χρησιμοποιεί λεξιλόγιο που δεν είχε διαμορφωθεί ακόμη το 1362.

Οι ίδιοι οι ρούνοι. Αρκετοί χαρακτήρες δεν μαρτυρούνται καθόλου σε μεσαιωνική σκανδιναβική χρήση: ένα σταυρωτό l, ένα v με τελεία, ένα διαγραμμένο o, ένα p με απλούς βρόχους. Επί έναν αιώνα αυτό αποτελούσε καθαρά αρνητική ένδειξη, καθώς κανείς δεν μπορούσε να πει από πού όντως προέρχονταν. Το 2003 όμως τα ίχνη τους εντοπίστηκαν στα κατάλοιπα του Έντουαρντ Λάρσον (Edward Larsson), ενός μαθητευόμενου ράφτη από την Νταλάρνα, ο οποίος το 1883 και το 1885 είχε καταγράψει ένα ρουνικό αλφάβητο είκοσι επτά γραμμάτων για τη σύγχρονη σουηδική που περιείχε ακριβώς αυτές τις μορφές, μαζί με τους πενταδικούς αριθμούς που χρησιμοποιήθηκαν για τη χρονολογία 1362 στην πέτρα και μια μασονική κρυπτογραφική γραφή. Τα γράμματα είναι πραγματικά και διδάσκονταν κανονικά, απλώς είναι κατά τέσσερις αιώνες μεταγενέστερα. Η πλήρης ανάλυση βρίσκεται στη σελίδα Ρούνοι της Dalarna.

Το ιστορικό πλαίσιο. Κανένα επιβεβαιωτικό σκανδιναβικό εύρημα δεν έχει βρεθεί ποτέ στην περιοχή, παρά τις ενδελεχείς έρευνες ενός και πλέον αιώνα σε ένα τοπίο που έχει καλλιεργηθεί και ανασκαφεί εκτενώς.

Η συντριπτική επιστημονική ομοφωνία συγκλίνει στο ότι πρόκειται για σύγχρονη κατασκευή, και μετά την ταύτιση με το υλικό του Λάρσον απαντήθηκε και το ερώτημα για το ποια ακριβώς νεότερη παράδοση τη γέννησε. Παραμένει σε έκθεση, διατηρεί ένθερμους υποστηρικτές και οι συζητήσεις επανέρχονται.

Αυτό που αξίζει να μελετηθεί είναι ο λόγος για τον οποίο δημιουργήθηκε. Εμφανίστηκε μέσα σε μια κοινότητα Σκανδιναβών μεταναστών, σε μια εποχή έντονων αντιπαραθέσεων για το ποιος έφτασε πρώτος στην Αμερική, και διακήρυττε ουσιαστικά: εμείς ήμασταν εδώ πριν από τους άλλους. Οι πλαστογραφίες απαντούν στα ερωτήματα που απασχολούν τις κοινωνίες που τις παράγουν.

Επινοημένες γραφές

Μια δεύτερη κατηγορία δεν πλαστογραφεί απλώς ένα μεμονωμένο αντικείμενο, αλλά επινοεί ένα ολόκληρο σύστημα γραφής.

Το Βιβλίο του Βέλες αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση. Εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1920 ως μια σειρά από ξύλινες σανίδες που υποτίθεται ότι περιείχαν ένα σλαβικό παγανιστικό χρονικό του 9ου αιώνα, γραμμένο σε μια άγνωστη κατά τα άλλα γραφή. Τα πρωτότυπα χάθηκαν μυστηριωδώς κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφήνοντας πίσω μόνο φωτογραφίες και μεταγραφές.

Οι σλαβολόγοι είναι ουσιαστικά ομόφωνοι έκτοτε: η γλώσσα είναι ένα κράμα σλαβικών τύπων από διαφορετικές εποχές και περιοχές που δεν συνυπήρξαν ποτέ, η γραφή δεν μαρτυρείται πουθενά αλλού και ολόκληρο το έργο αποτελεί σύνθεση του 20ού αιώνα. Παρ' όλα αυτά, συνεχίζει να κυκλοφορεί ως αυθεντικό ιερό κείμενο σε ορισμένους κύκλους του σλαβικού νεοπαγανισμού.

Το Βιβλίο Οέρα Λίντα (Oera Linda Book) είναι το αντίστοιχο της Φρισλανδίας: ένα χειρόγραφο που παρουσιάστηκε τη δεκαετία του 1860 ως αρχαίο χρονικό της φρισικής ιστορίας και θρησκείας, αναγνωρίζεται σήμερα ως κατασκευή του 19ου αιώνα, η οποία αντιμετωπίστηκε με σοβαρότητα στη ναζιστική Γερμανία ακριβώς επειδή πρόσφερε ένα κολακευτικό αρχαίο παρελθόν.

Το Φούθαρκ των Αρμάνεν (Armanen Futharkh) ανήκει επίσης σε αυτή την κατηγορία, αν και σπάνια κατατάσσεται εδώ. Η σειρά των δεκαοκτώ ρούνων του Γκουίντο φον Λιστ (Guido von List) από το 1902 είναι μια επινοημένη γραφή που παρουσιάστηκε ως το αρχέτυπο από το οποίο δήθεν εκφυλίστηκαν τα ιστορικά αλφάβητα. Το γεγονός ότι προέκυψε από ένα υποτιθέμενο όραμα και όχι από ένα πλαστό αντικείμενο δεν αλλάζει την πραγματική του φύση.

Όσο για τους σλαβικούς ρούνους γενικότερα: δεν υπάρχει κανένα ιστορικά επιβεβαιωμένο σλαβικό ρουνικό αλφάβητο. Το υλικό που πωλείται με αυτό το όνομα είναι σύγχρονη επινόηση, και ο κατάλογος αυτού του ιστότοπου το δηλώνει ρητά.

Το δενδροημερολόγιο

Η πιο επιτυχημένη κατασκευή σε αυτό το πεδίο δεν είχε αρχικά πρόθεση εξαπάτησης.

Το 1948 ο Ρόμπερτ Γκρέιβς εξέδωσε το βιβλίο Η Λευκή Θεά (The White Goddess), μια μελέτη γύρω από τον ποιητικό μύθο. Εκεί συγκρότησε ένα κελτικό δενδροημερολόγιο δεκατριών μηνών, αντιστοιχίζοντας τα γράμματα του Όγκαμ σε μήνες και δέντρα, και έχτισε πάνω σε αυτό ένα περίτεχνο μυθολογικό οικοδόμημα.

Η κατασκευή αυτή στερείται οποιασδήποτε ιστορικής βάσης: δεν υπήρξε ποτέ κελτικό ημερολόγιο δεκατριών μηνών, οι μεσαιωνικοί κατάλογοι δέντρων του Όγκαμ αποτελούν οι ίδιοι μεταγενέστερη επινόηση, όπως φανερώνουν τα ποιητικά παραθέματα (kennings) του Bríatharogam, και το σύστημα του Γκρέιβς δεν συμπίπτει ούτε καν με εκείνους τους καταλόγους.

Ο Γκρέιβς δεν παραπλάνησε κανέναν: περιέγραψε το βιβλίο του ως έργο ποιητικής διαίσθησης, και ακριβώς έτσι διαβάζεται.

Το τι συνέβη στη συνέχεια είναι το πιο ενδιαφέρον σημείο. Το ημερολόγιο αυτονομήθηκε από το βιβλίο. Σήμερα αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή συσχετισμών για το Όγκαμ σε κυκλοφορία, εμφανίζεται σε πλήθος κατά τα άλλα αξιόπιστων εκδόσεων και αναφέρεται τακτικά ως αρχαία κελτική παράδοση από ανθρώπους που δεν έχουν ακούσει ποτέ για τον Γκρέιβς.

Αυτό είναι το μοτίβο που αξίζει να παρατηρήσει κανείς: μια μυθοπλασία με ισχυρή εσωτερική συνοχή υπερισχύει ενός περίπλοκου ιστορικού αρχείου, επειδή η ιστορική πραγματικότητα περιλαμβάνει ρούνους που σημαίνουν σκωρία σε μια χώρα και ψιλόβροχο σε μια άλλη, ενώ η μυθοπλασία προσφέρει τάξη και συμμετρία.

Πώς αποκαλύπτονται οι πλαστογραφίες

Οι μέθοδοι είναι δοκιμασμένες και κατά βάση πεζές, γι' αυτό ακριβώς και αποδίδουν.

Η γλώσσα δεν ταιριάζει με τη χρονολογία. Οι γλώσσες εξελίσσονται αδιάκοπα και με καταγεγραμμένους τρόπους. Ένας πλαστογράφος πρέπει να αποδώσει με ακρίβεια την κατάσταση μιας γλώσσας για έναν συγκεκριμένο αιώνα, και εδώ ακριβώς αποτυγχάνουν σχεδόν όλοι: η πέτρα του Κένσινγκτον, το Βιβλίο του Βέλες και το Βιβλίο Οέρα Λίντα αποκαλύφθηκαν πρωτίστως με αυτόν τον τρόπο.

Τα γράμματα δεν ταιριάζουν με τη χρονολογία. Τα συστήματα γραφής εξελίσσονται εξίσου. Ένας χαρακτήρας που μαρτυρείται σε ημερολόγιο του 19ου αιώνα και πουθενά στα μεσαιωνικά ευρήματα αποτελεί ισχυρή ένδειξη.

Είναι υπερβολικά τακτοποιημένο. Οι αυθεντικές παραδόσεις χαρακτηρίζονται από ασυνέπειες. Τα ονόματα των γραμμάτων του Όγκαμ περιλαμβάνουν μια ράβδο μετάλλου, ένα χωράφι και ένα χρώμα πλάι σε τέσσερα δέντρα· τα ρουνικά ποιήματα συγκρούονται μεταξύ τους· ο ίδιος ρούνος δηλώνει άγριο ταύρο, σκωρία και ψιλόβροχο σε τρεις διαφορετικές χώρες. Ένα σύστημα όπου κάθε γράμμα αντιστοιχεί σε δέντρο και κάθε δέντρο σε έναν μήνα είναι ένα σύστημα που σχεδιάστηκε τεχνητά στο γραφείο κάποιου.

Απαντά ύποπτα καλά σε ένα σύγχρονο ερώτημα. Ποιος έφτασε πρώτος, ποιανού οι πρόγονοι ήταν ευγενέστεροι, ποιου έθνους η πνευματική κληρονομιά εκλάπη. Οι πλαστογραφίες αποτελούν καθρέφτη της εποχής που τις δημιούργησε.

Το πρωτότυπο δεν είναι διαθέσιμο. Οι σανίδες του Βέλες εξαφανίστηκαν στον πόλεμο. Πρόκειται για ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται σταθερά.

Γιατί αυτό το θέμα ανήκει στον ιστότοπο

Μια ενότητα αφιερωμένη στους ρούνους θα μπορούσε δικαιολογημένα να παραλείψει αυτά τα ζητήματα. Βρίσκονται εδώ για δύο λόγους.

Ο πρώτος είναι ότι οι επινοήσεις έχουν γίνει ευρύτερα πιστευτές από τα πραγματικά τεκμήρια. Περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να περιγράψουν το κελτικό δενδροημερολόγιο παρά να αναφέρουν έστω και ένα ποίημα από το Bríatharogam. Περισσότεροι έχουν δει το Βεγκβίσιρ (Vegvísir) να αποκαλείται «βίκινγκ» παρά γνωρίζουν τι είναι ένα ρούνακεφλι (rúnakefli). Όποιος προσεγγίζει αυτό το αντικείμενο θα συναντήσει πρώτα τις επινοήσεις, και είναι πολύ πιο χρήσιμο να μπορεί να τις τοποθετήσει σωστά παρά να του υποδειχθεί απλώς να τις αγνοήσει.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το αυθεντικό υλικό είναι πολύ πιο συναρπαστικό. Ένα αλφάβητο του οποίου τα γράμματα σημαίνουν μια ράβδο σιδήρου, το αντί του αργαλειού, το θειάφι, τον τρόμο, τη θλίψη μιας σκλάβας και το κοκκίνισμα του προσώπου είναι πολύ πιο παράξενο και ενδιαφέρον από ένα τακτοποιημένο ημερολόγιο ιερών δέντρων. Οι ξύλινες ράβδοι του Μπρίγκεν (Bryggen), εξακόσιες επιγραφές για χρέη, φορτία και ερωτικές υποθέσεις, λένε πολύ περισσότερα για τους ανθρώπους που χάρασσαν ρούνους από οποιαδήποτε κατασκευασμένη παράδοση.

Οι πλαστογραφίες δεν είναι ο εχθρός του πεδίου: είναι απλώς η πιο δημοφιλής εκδοχή του, και το βασικό επιχείρημα υπέρ των αυθεντικών πηγών είναι ότι ανταμείβουν πολύ βαθύτερα την προσοχή του μελετητή.