Ρούνοι χωρίς κορμό

Τι αφαιρέθηκε

Σχεδόν κάθε ρουνικό γράμμα είναι δομημένο με τον ίδιο τρόπο: ένας κορμός, η κάθετη γραμμή που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά, και ένα ή περισσότερα κλαδιά που χαράσσονται πάνω του. Το ποιο γράμμα διαβάζετε εξαρτάται από το πού συναντούν τα κλαδιά τον κορμό, σε ποια γωνία και σε ποια πλευρά.

Οι ρούνοι χωρίς κορμό απορρίπτουν εντελώς την κάθετη γραμμή. Τα κλαδιά αιωρούνται ελεύθερα, και ο αναγνώστης αναπληρώνει την ελλείπουσα κάθετο από τη θέση του σημαδιού μέσα στη γραμμή κειμένου: πόσο ψηλά βρίσκεται, αν τέμνει μια νοητή μεσαία γραμμή, αν κρέμεται από πάνω ή πατάει στη βάση.

Αυτό λειτουργεί επειδή ο κορμός δεν μετέφερε σχεδόν καμία διακριτική πληροφορία. Είναι πανομοιότυπος σε κάθε γράμμα. Επειδή μόνο τα κλαδιά διαφέρουν, μόνο τα κλαδιά χρειάζεται να χαραχθούν. Μόλις το μάτι αποδεχθεί το αόρατο πλέγμα, ολόκληρο το σύστημα ανάγεται σε ένα σύνολο σύντομων γραμμών σε διάφορα ύψη και γωνίες, χωρίς να χάνεται νόημα.

Αν τοποθετήσετε νοερά τους κορμούς πίσω σε μια επιγραφή χωρίς κορμό, οι ρούνοι a, n, t, l και s εμφανίζονται ακριβώς στη συνήθη τους μορφή. Τίποτα δεν επινοήθηκε εκ νέου; απλώς αφαιρέθηκε ένα στοιχείο.

Το ένα όνομα είναι παραπλανητικό, και το άλλο επίσης

Συχνά αποκαλούνται ρούνοι hälsinge από τη σουηδική επαρχία Hälsingland, όπου οι αρχαιοδίφες τους συνάντησαν για πρώτη φορά σε αφθονία. Η ρουνολογία έχει εγκαταλείψει σε μεγάλο βαθμό αυτόν τον όρο, καθώς η γραφή δεν περιοριζόταν εκεί. Επιγραφές έχουν βρεθεί στο γειτονικό Medelpad, νοτιότερα στο Södermanland και το Uppland, καθώς και πέρα από τα σύνορα στη Νορβηγία, συμπεριλαμβανομένων ξύλινων ραβδιών που ανασκάφηκαν στη μεσαιωνική αποβάθρα του Bryggen στο Bergen. Ήταν ένας αναγνωρισμένος τρόπος γραφής σε ολόκληρο τον σκανδιναβικό κόσμο, όχι μια τοπική ιδιοτροπία.

Χωρίς κορμό είναι ο προτιμώμενος όρος, αν και ούτε αυτός είναι απόλυτα ακριβής. Πέντε γράμματα διατηρούν κορμό. Ο ρούνος í αποτελείται εξαρχής μόνο από μια κάθετη γραμμή, δεν έχει τίποτα να χάσει και διατηρεί το πλήρες ύψος του. Οι ρούνοι f, þ, k και s διατηρούν κοντύτερους ή τροποποιημένους κορμούς, γιατί διαφορετικά θα συνέπιπταν με άλλα σημάδια.

Έτσι, η ακριβής περιγραφή δεν είναι οι ρούνοι χωρίς κορμούς, αλλά οι ρούνοι μειωμένοι στον ελάχιστο αριθμό γραμμών που επιτρέπει τη διάκρισή τους. Το σύστημα σταματά την αφαίρεση ακριβώς εκεί όπου το περαιτέρω κόψιμο θα κατέστρεφε το νόημα.

Γιατί ένας χαράκτης θα επέλεγε αυτό

Στους ρούνους δεν υπάρχουν οριζόντιες γραμμές. Αυτό δεν είναι αισθητική επιλογή, αλλά ιδιότητα του ξύλου. Μια τομή κατά μήκος των νερών του ξύλου τείνει να ανοίγει και μπορεί να σκίσει το κομμάτι καταστρέφοντας το κείμενο. Οι κάθετες γραμμές κόβουν καθαρά τα νερά εγκάρσια, οι διαγώνιες τα τέμνουν με ασφάλεια υπό γωνία, ενώ οι οριζόντιες αποφεύγονται εντελώς.

Όμως η ασφαλής τομή είναι και η πιο επίπονη. Η χάραξη μιας βαθιάς κάθετης γραμμής μέσα σε πυκνά νερά απαιτεί δύναμη και χρόνο, και κάθε γράμμα χρειάζεται μία. Το μεγαλύτερο μέρος της γραφής της εποχής των Βίκινγκ δεν ήταν καθόλου μνημειακό: ήταν λογαριασμοί, σύντομα μηνύματα, σημάδια ιδιοκτησίας και καθημερινές κουβέντες χαραγμένες σε ξύλινα ραβδιά, όπως τα εκατοντάδες που βρέθηκαν στο Bryggen. Για κάποιον που έγραφε έτσι όλη μέρα, ο κορμός ήταν καθαρή σπατάλη κόπου.

Αν τον αφαιρέσετε, ο κόπος μειώνεται δραστικά. Απομένουν σύντομες, ρηχές και γρήγορες διαγώνιες εγκοπές. Ο ισχυρισμός που διατυπώθηκε αμέσως μετά την αποκρυπτογράφηση, ότι πρόκειται για στενογραφία ή ταχυγραφία, είναι στον πυρήνα του απόλυτα ορθός, τουλάχιστον ως προς την προέλευσή του.

Στην πέτρα, το κίνητρο μετατοπίστηκε από την ταχύτητα στην εξοικονόμηση χώρου. Μια επιγραφή χωρίς κορμό χωράει περίπου διπλάσιο κείμενο στην ίδια επιφάνεια, πράγμα αποφασιστικό όταν ένα μνημείο έπρεπε να περιλάβει μια μακροσκελή αφήγηση.

Ανούσιες μουντζούρες κατά των φιδιών

Αφού η Σκανδιναβία υιοθέτησε το λατινικό αλφάβητο, η γνώση ανάγνωσης αυτών των σημείων χάθηκε εντελώς. Μέχρι τον 17ο αιώνα, εν μέσω του σουηδικού ενθουσιασμού για το παρελθόν της χώρας, οι λίθοι χωρίς κορμό στέκονταν ως ένα άλυτο και μάλλον άβολο αίνιγμα.

Ο Johannes Bureus (1568–1652), πρώτος κρατικός αρχαιοδίφης της Σουηδίας και θεμελιωτής της σουηδικής ρουνολογίας, φαινόταν να έχει τουλάχιστον μια οπτική εξοικείωση με τις μορφές, όπως υποδηλώνει η σελίδα τίτλου του αλφαβηταρίου του του 1611 Svenska ABC boken medh runor. Οι σύγχρονοι μελετητές ωστόσο δεν του αναγνωρίζουν πραγματική αποκρυπτογράφηση.

Το 1624 τυπώθηκε μια αφίσα με σχέδια δύο εκ των λίθων και στάλθηκε σε όλη την Ευρώπη με βασιλική αμοιβή για όποιον μπορούσε να τους διαβάσει. Έμεινε αζήτητη για πενήντα χρόνια.

Προσέλκυσε ωστόσο το ενδιαφέρον του Athanasius Kircher, του Ιησουίτη πολυμαθούς που πίστευε ότι είχε λύσει τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά. Ο Kircher εξέτασε τους ρούνους χωρίς κορμό, δεν βρήκε κανένα σύστημα σε αυτούς και κατέληξε ότι δεν υπήρχε κανένα: οι χαράξεις ήταν ανούσιες μουντζούρες και οι λίθοι είχαν στηθεί ως προληπτικά φυλαχτά για να διώχνουν τα φίδια.

Αυτή η ετυμηγορία έδωσε το έναυσμα για τη λύση. Ο Magnus Celsius (1621–1679), μαθηματικός, αστρονόμος και γέννημα-θρέμμα του Hälsingland, το θεώρησε προσβολή για την πατρίδα του. Ταξίδεψε βόρεια στις αρχές της δεκαετίας του 1670, έκανε επιτόπου ακριβή σχέδια με μετρήσεις, τα έφερε στη Στοκχόλμη και τους επιτέθηκε ως μυστικό κώδικα.

Δεν σημείωσε πρόοδο μέχρι που δοκίμασε να προσθέσει ξανά τους κάθετους κορμούς. Οι μουντζούρες μεταμορφώθηκαν αμέσως σε συνηθισμένο Νεότερο Φούθαρκ. Μέχρι το 1674 είχε ανακτήσει ολόκληρο το αλφάβητο, εκτός από το ʀ, το οποίο εξέλαβε ως σημείο στίξης. Ανακοίνωσε την ανακάλυψη στην Ουψάλα το 1675, προετοίμασε το έργο για εκτύπωση και πέθανε πριν από την έκδοσή του; ο γιος του Olof Celsius, βοτανολόγος, ρουνολόγος και αργότερα μέντορας του Κάρολου Λινναίου, φρόντισε για τη δημοσίευση της μεθόδου.

Οι Σουηδοί λόγιοι διακήρυξαν αμέσως ότι, εφόσον οι αρχαίοι κάτοικοι της Σουηδίας χρησιμοποιούσαν στενογραφία, η στενογραφία είχε εφευρεθεί στη Σουηδία.

Τι πραγματικά γράφτηκε με αυτούς

Θα περίμενε κανείς ότι μια στενογραφία θα εξυπηρετούσε μόνο ασήμαντες σημειώσεις. Αυτή η γραφή φέρει στην πραγματικότητα μερικά από τα πιο ουσιαστικά κείμενα σε ολόκληρο το ρουνικό σώμα, την ισχυρότερη απόδειξη ότι κανείς δεν τη θεωρούσε κατώτερη μορφή γραφής.

Ο λίθος της Malsta από το Hälsingland μοιάζει περισσότερο με τίτλο ιδιοκτησίας παρά με επιτύμβιο μνημείο. Ο Hróðmundr τον έστησε και κατέγραψε την καταγωγή του επτά γενιές πίσω: τον πατέρα του Hé-Gylfir, έπειτα τους Brísi, Lini, Unn, Ófeigr και Þórir, απαριθμώντας τα κτήματα της οικογένειας και καταγράφοντας πώς ο Gylfi απέκτησε τη γη. Η λογική ερμηνεία είναι ότι το κληρονομικό του δικαίωμα είχε αμφισβητηθεί και εκείνος απάντησε πάνω στην πέτρα. Η επιλογή της γραφής ήταν πρακτική: με συνηθισμένους μακρόκλαδους ρούνους, το κείμενο αυτό θα απαιτούσε ένα μνημείο υπερδιπλάσιου μεγέθους.

Ο λίθος του Skarpåker στο Södermanland κάνει το αντίθετο. Είναι σύντομος και έμμετρος. Ο Gunnarr έθαψε τον γιο του Lýðbjǫrn και έβαλε να χαράξουν έναν στίχο που επικαλείται το τέλος του ίδιου του κόσμου: Jarð sal rifna ok upphiminn (θα σκιστεί η γη και ο ουρανός από πάνω), εικόνες δανεισμένες από το Ragnarök για να εκφράσουν το μέγεθος της απώλειάς του.

Μια νομική γενεαλογία και το πένθος ενός πατέρα, αποτυπωμένα στη γραφή που υποτίθεται ότι υπήρχε μόνο για να εξοικονομεί κόπο.

Χαράκτες που κατείχαν και τα δύο στυλ

Ο λίθος του Aspa Bro (Sö 137) δείχνει και τα δύο συστήματα χαραγμένα από το ίδιο χέρι. Το μεγαλύτερο μέρος είναι σε συνηθισμένους μακρόκλαδους ρούνους; στην τελευταία σειρά ο χαράκτης αλλάζει στυλ και τα πάντα, εκτός από την τελευταία λέξη, γίνονται χωρίς κορμό. Είτε για λόγους χώρου είτε για επίδειξη δεξιοτεχνίας, αποδεικνύει ότι ο μάστορας των ρούνων περνούσε από τη μνημειακή στη συνεπτυγμένη μορφή αβίαστα, υπολογίζοντας σε αναγνώστες ικανούς να τον παρακολουθήσουν.

Ο λίθος Hs 12 στην εκκλησία του Hög είναι εξ ολοκλήρου χωρίς κορμό και μνημονεύει την κατασκευή μιας γέφυρας. Ο Guðnjótr έστησε τον λίθο και έχτισε τη γέφυρα στη μνήμη των αδελφών του, ένα χριστιανικό έργο δημόσιας ωφέλειας από αυτά που ενθάρρυνε η Εκκλησία τον 11ο αιώνα, με τα συγχωροχάρτια να συνδέονται με τον δρόμο όσο και με την προσευχή. Η παλιά στενογραφία παρέμεινε σε πλήρη χρήση και βαθιά μέσα στη χριστιανική περίοδο.

Γιατί αυτή η ενότητα δεν έχει ξεχωριστές σελίδες για κάθε γράμμα

Κάθε άλλη γραφή σε αυτή την ενότητα διαθέτει σελίδα για κάθε γράμμα της. Αυτή δεν έχει, και ο λόγος δεν είναι παράλειψη.

Ένα f χωρίς κορμό και το συνηθισμένο σημάδι ᚠ του Νεότερου Φούθαρκ είναι ακριβώς το ίδιο γράμμα. Ίδιο όνομα, ίδιος ήχος, ίδια θέση στη σειρά και ίδια ιστορία. Η μόνη διαφορά έγκειται στον τρόπο χάραξης του σημαδιού. Το πρότυπο Unicode ακολουθεί ακριβώς αυτή την κρίση: κατά την κωδικοποίηση του ρουνικού μπλοκ, στις μορφές χωρίς κορμό δεν δόθηκαν ξεχωριστά σημεία κώδικα, αλλά αντιμετωπίστηκαν ως παραλλαγές γλυφών του Νεότερου Φούθαρκ. Έτσι, μια αναζήτηση για τη λέξη faþur βρίσκει τη λέξη ανεξάρτητα από το αν ο λίθος φέρει κορμούς ή όχι. Οι τυπογράφοι χρησιμοποιούν εξειδικευμένες γραμματοσειρές, όπως το BabelStone Runic Staveless, που σχεδιάζουν τις μορφές χωρίς κορμό από τους συνήθεις κωδικούς.

Τα δεκαέξι γράμματα έχουν επομένως ήδη τις σελίδες τους: είναι τα δεκαέξι του Νεότερου Φούθαρκ. Όσα αναφέρονται εκεί για τα Fé, Úr, Þurs και τα υπόλοιπα ισχύουν εδώ αναλλοίωτα. Η επανάληψή τους σε μορφή χωρίς κορμό θα σήμαινε τη δημιουργία δεκαέξι πανομοιότυπων σελίδων.

Εδώ ανήκει μόνο ό,τι είναι πραγματικά ιδιαίτερο: η αφαίρεση των κορμών, ο πρακτικός λόγος πίσω από αυτήν και ο αιώνας κατά τον οποίο η γραφή παρέμεινε αδιάβαστη.