Þurs

Wat een þurs was

De þursar en jötnar zijn de oerkrachten die in de Noordse mythologie tegenover de goden staan, en het zijn allerminst louter grote mensen. Zij horen buiten: in Útgarðr, de ruimte voorbij de omheining, tegenover Miðgarðr, het beschermde midden. Dit ruimtelijke onderscheid vormt het ordenende grondbeginsel van het Noordse wereldbeeld.

Dat geeft de rune een uiterst scherp profiel. Een þurs is niet kwaadaardig in morele zin: het is datgene wat zich daarbuiten bevindt, sterker is dan jij en geen enkele verplichting jegens jou heeft. Elk sociaal mechanisme van de Noormannen (verwantschap, eed, weergeld, gastvrijheid) werkt uitsluitend binnen het hek en reikt niet daarbuiten.

Beide gedichten houden vast aan deze vijandigheid. Het Noorse stelt dat de reus kvinna kvillu veroorzaakt, ziekte of smart bij vrouwen. Het IJslandse herhaalt dit als kvenna kvöl, kwelling der vrouwen, en voegt daar klipbewoner en echtgenoot van een reuzin aan toe.

Kwelling der vrouwen

Beide gedichten grijpen naar dezelfde associatie, en het loont om nuchter te kijken naar wat dit hoogstwaarschijnlijk betekent.

De meest aannemelijke verklaring verwijst naar complicaties bij zwangerschap en geboorte, die in deze periode aan talloze vrouwen het leven kostten zonder dat er een medische verklaring voorhanden was. Het toeschrijven van een onzichtbare oorzaak aan een vijandige externe macht is typerend voor een samenleving zonder kennis van ziekteverwekkers.

Er bestaat een verwante en beter gedocumenteerde traditie in later Noords en Angelsaksisch materiaal waarin ziekte in het algemeen werd gezien als een aanval van buitenaf (elfenschot, het binnendringen van een vijandig wezen), waarbij genezing bestond uit het verdrijven van de aanvaller frem van het lichaam. Beide runengedichten zijn gecomprimeerde uitdrukkingen van dit denkmodel.

Een moderne lezer dient dit te beschouwen als een historisch ziektebegrip, niet als een waardeoordeel over vrouwen.

De enige rune met gedocumenteerd magisch gebruik

Dit is wat Þurs wezenlijk onderscheidt van zijn voorouder in de Oudere Futhark, en het is hoogst zeldzaam in het gehele corpus.

Strofe 36 van Skírnismál, in de Poëtische Edda, beschrijft hoe Skírnir Gerðr bedreigt om haar te dwingen met Freyr te trouwen. Hij vertelt haar dat hij þurs voor haar kerft, en daarnaast drie staven: wellust, razernij en ondraaglijk verlangen, en dat hij ze net zo gemakkelijk weer kan wegsnijden als hij ze heeft aangebracht. Het betreft een met name genoemde rune die in een literaire tekst wordt ingezet als vloek met een omschreven uitwerking.

Het Buslubæn, een vloekgedicht in de latere Bósa saga, besluit met een runenreeks die de lezer moet ontcijferen, en bouwt voort op dezelfde traditie van magische vervloeking.

Beide bronnen zijn literair en laat (dertiende eeuw en later); ze vormen dus geen rechtstreeks bewijs voor de praktijk uit de Vikingtijd. Wel tonen ze onomstotelijk aan dat middeleeuwse IJslanders geloofden dat een specifieke rune kon worden gekerfd om gericht kwaad aan te richten, en dat deze rune daarvoor werd gekozen.

Dat is een concreet historisch gegeven en aanzienlijk meer dan er voor enige andere letter in de reeks bestaat.

Bij een lezing

Þurs manifesteert zich in een legging als een vijandige kracht waarmee niet te onderhandelen valt.

Waar Thurisaz in de Oudere Futhark kan worden gelezen als een afwerende doorn (de Engelse lezing), kent de Noordse traditie geen dergelijke verzachting. Beide gedichten beschrijven iets wat leed berokkent. Binnen de zestienkoppige rij is dit de rune van wat van buiten het hek op je afkomt: ziekte, een agressieve partij of omstandigheden waar een gerichte wil achter zit.

Het gebruik in Skírnismál voegt een tweede, ongemakkelijke dimensie toe: dwang. De rune fungeert in teksten als middel om instemming af te dwingen. In een legging duidt dit op druk die op iemand wordt uitgeoefend, of door de vraagsteller zelf wordt uitgeoefend, wat vooral bij relatievragen helder benoemd moet worden.

Er wordt hier geen omgekeerde betekenis aangeboden. Het omkeren van runen is een moderne conventie rond de Oudere Futhark; de historische bronnen van de Jongere Futhark bieden hiervoor geen enkel aanknopingspunt.

Als letter

Þurs dekt beide interdentale wrijfklanken: de stemloze th van thin en de stemhebbende th van this. Het Oudnoords maakte onderscheid tussen beide klanken; het runenschrift deed dat niet.

Het voortleven van de letter reikte verder dan het runenschrift zelf. Angelsaksische en Noordse schrijvers die het Latijnse alfabet overnamen, behielden het teken als þ, en het IJslands gebruikt het tot op de dag van vandaag. Het IJslands is de enige levende taal die deze letter heeft bewaard.