Þurs

Czym był þurs

Tursowie (þursar) i jötunowie (jötnar) w kosmologii nordyckiej to potęgi stojące naprzeciw bogów, i nie są oni po prostu wielkimi ludźmi. Należą do świata zewnętrznego: do Útgarðru, przestrzeni poza ogrodzeniem, w opozycji do Miðgarðru, bezpiecznego środka. To przestrzenne rozróżnienie stanowi nadrzędną zasadę porządkującą nordycki obraz świata.

Nadaje to runie ściśle określony charakter. Þurs nie jest zły w sensie moralnym: jest tym, co czai się na zewnątrz, jest silniejszy od ciebie i nie ma wobec ciebie żadnych powinności. Każdy mechanizm społeczny Normanów (więzy krwi, przysięga, okup za zabójstwo, gościnność) działa wyłącznie w obrębie płotu i nie sięga poza niego.

Oba poematy podtrzymują ten motyw wrogości. Norweski głosi, że olbrzym powoduje kvinna kvillu, niemoc lub udrękę kobiet. Islandzki powtarza to jako kvenna kvöl, mękę niewiast, dodając mieszkańca urwisk i męża olbrzymki.

Udręka kobiet

Oba poematy odwołują się do tego samego skojarzenia i warto otwarcie spojrzeć na to, co ono najpewniej oznaczało.

Najbardziej prawdopodobna interpretacja wskazuje na komplikacje porodowe i choroby w czasie ciąży, które w tamtych wiekach pochłaniały życie wielu kobiet i nie miały racjonalnego wyjaśnienia. Przypisywanie niewidzialnego zagrożenia wrogiej sile zewnętrznej było naturalnym odruchem kultury pozbawionej wiedzy o drobnoustrojach.

Istnieje pokrewny i dobrze udokumentowany nurt w późniejszych źródłach nordyckich i anglosaskich, gdzie choroba w ogólności była postrzegana jako napaść z zewnątrz (postrzał elfów, wtargnięcie wrogiego bytu), a uleczenie polegało na wypędzeniu napastnika, a nie na leczeniu ciała. Obydwa poematy runiczne są zwięzłym echem tego modelu myślenia.

Współczesny czytelnik powinien traktować to jako historyczne wyobrażenie o chorobach, a nie jako sąd o kobietach.

Jedyna runa o poświadczonym użyciu magicznym

To właśnie wyróżnia Þurs na tle jej przodka w Starszym Futharku i stanowi rzadkość w całym korpusie zabytków.

W 36. strofie Skírnismál w Eddzie poetyckiej Skírnir grozi Gerðr, zmuszając ją do małżeństwa z Frejrem. Oznajmia, że wytnie dla niej þurs oraz trzy inne laski: rozwiązłość, szał i nieznośne pożądanie, dodając, że potrafi je zeskrobać równie łatwo, jak je wyciął. Mamy tu do czynienia z runą wymienioną z nazwy i użytą jako zaklęcie w tekście literackim, ze ściśle określonym skutkiem.

Buslubæn, poemat złorzeczący w późnej Bósa saga, kończy się sekwencją runiczną rzuconą czytelnikowi jako zagadka i wyrasta z tej samej tradycji rzucania klątw.

Oba teksty mają charakter literacki i są późne (XIII wiek i późniejsze), nie stanowią więc bezpośredniego dowodu na praktyki z epoki wikingów. Świadczą jednak niezbicie o tym, że średniowieczni Islandczycy wierzyli, iż konkretną runę można wyciąć w celu wyrządzenia określonej krzywdy, i że tą runą była właśnie Þurs.

Jest to konkretny fakt historyczny i znacznie więcej, niż wiadomo o jakiejkolwiek innej literze rzędu.

W odczycie

Þurs ujawnia się w rozkładzie jako wroga siła, z którą nie sposób pertraktować.

Podczas gdy Thurisaz ze Starszego Futharku można odczytywać jako cierń obronny (tradycja angielska), skandynawskie źródła nie pozostawiają miejsca na takie złagodzenie. Obydwa poematy opisują moc przynoszącą udrękę. W rzędzie szesnastu run jest to znak tego, co nadciąga zza płotu: choroba, agresywny przeciwnik czy okoliczności kierowane wrogą wolą.

Zastosowanie w Skírnismál wnosi drugi, niepokojący wymiar: przymus. Runa pojawia się w literaturze jako narzędzie wymuszenia czyjejś zgody. W rozkładzie wskazuje to na presję wywieraną na kogoś lub wywieraną przez samego pytającego, co należy jednoznacznie nazwać przy pytaniach o relacje.

Nie podaje się tutaj znaczenia odwróconego. Odwracanie run jest nowożytną konwencją skupioną wokół Starszego Futharku, której źródła Młodszego Futharku w żaden sposób nie uzasadniają.

Jako litera

Þurs obejmowała obie szczelinowe spółgłoski międzyzębowe: bezdźwięczne th w thin oraz dźwięczne th w this. Język staronordycki rozróżniał je w mowie; pismo runiczne nie wprowadzało rozróżnienia graficznego.

Żywot tej litery okazał się dłuższy niż samego pisma runicznego. Anglosascy i skandynawscy skrybowie piszący alfabetem łacińskim zachowali ją jako þ, a język islandzki używa jej do dzisiaj, pozostając jedynym żywym językiem z tą literą.