Áss / Óss

Το ρινικό φωνήεν

Ο ρόλος αυτού του ρούνου στο Νεότερο Futhark είναι ασυνήθιστος και εξηγεί τη μεταβολή της μορφής του.

Η παλαιά σκανδιναβική γλώσσα διέθετε ρινοποιημένα φωνήεντα ως κατάλοιπο χαμένων ρινικών συμφώνων: όταν ένα n χανόταν πριν από άλλο σύμφωνο, το προηγούμενο φωνήεν αναλάμβανε τη ρινικότητα. Η Πρώτη Γραμματική Πραγματεία, που συντάχθηκε στην Ισλανδία τον 12ο αιώνα από έναν ανώνυμο συγγραφέα για την προσαρμογή του λατινικού αλφαβήτου στα ισλανδικά, περιγράφει ρητά αυτά τα ρινικά φωνήεντα και προτείνει τη σήμανσή τους με μια κουκκίδα. Το κείμενο αυτό αποτελεί ένα από τα παλαιότερα έργα φωνολογίας σε ευρωπαϊκή δημώδη γλώσσα.

Η ρουνική λύση προηγήθηκε. Όταν η σειρά περιορίστηκε σε δεκαέξι σημεία, ο παλαιός ρούνος a διατηρήθηκε για το ρινικό φωνήεν, ενώ ο Jera ανασχεδιάστηκε ως ᛅ ár για την απόδοση του απλού ήχου /a/. Έτσι, το σημείο αυτό ανέλαβε τον ρινικό ήχο και αργότερα το στρογγυλεμένο /o/, ενώ η αρχική του φωνητική αξία πέρασε σε ένα εντελώς διαφορετικό γράμμα.

Η Ισλανδία κατονομάζει τον θεό

Η ισλανδική στροφή αποτελεί την πιο εντυπωσιακή μαρτυρία σε ολόκληρο το σώμα των ρουνικών ποιημάτων.

Καταγράφηκε σε μια χριστιανική χώρα, σε χειρόγραφα που χρονολογούνται από τα τέλη του 15ου αιώνα και έπειτα, περίπου τετρακόσια πενήντα χρόνια μετά τον εκχριστιανισμό της Ισλανδίας. Και κατονομάζει τον Όντιν χωρίς περιστροφές: algingautr, ο γηραιός Gautr (ένα από τα ποιητικά του ονόματα), άρχοντας του Ásgarðr και κύριος της Βαλχάλλα.

Η σύγκριση με τις άλλες παραδόσεις αναδεικνύει μια σαφή αντίθεση. Το παλαιοαγγλικό ποίημα συνδέει το όνομα με το λατινικό os (στόμα) και συνθέτει ακίνδυνους στίχους για την ομιλία. Το νορβηγικό ποίημα επιλέγει την ομόηχη λέξη για την εκβολή του ποταμού. Και οι δύο παραδόσεις αποφεύγουν την παγανιστική θεότητα· η Ισλανδία όμως την εκφράζει ανοιχτά.

Το γεγονός αυτό έχει τεράστια αποδεικτική αξία. Αποτελεί την ισχυρότερη απόδειξη ότι το αρχικό όνομα του ρούνου αναφερόταν πράγματι σε θεότητα, καθώς προέρχεται από τη μόνη πηγή που δεν είχε κανένα κίνητρο να επινοήσει κάτι τέτοιο.

Το λατινικό σχόλιο προχωρά σε μια συγκριτική αντιστοίχιση, συνδέοντας τον Όντιν με τον Δία αντί για τον Ερμή. Ενώ Ρωμαίοι συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένου του Τακίτου, είχαν ταυτίσει τον ανώτατο γερμανικό θεό με τον Ερμή, ο Ισλανδός ποιητής στρέφεται στον βασιλιά των θεών.

Η Νορβηγία επιλέγει την εκβολή

Η νορβηγική λέξη óss σημαίνει την εκβολή ενός ποταμού, και η στροφή είναι απολύτως πρακτική: η εκβολή του ποταμού είναι ο δρόμος των περισσότερων ταξιδιών.

Για μια κοινωνία της οποίας οι οικισμοί βρίσκονταν στα βάθη των φιόρδ και της οποίας οι δρόμοι ήταν υδάτινοι, αυτό αποτελούσε καθημερινή αλήθεια. Μια εκβολή ποταμού είναι ο τόπος όπου ένα ταξίδι ξεκινά και τελειώνει, όπου τα πλοία μπορούν να προσαράξουν και όπου αναπτύσσονται οι εμπορικοί σταθμοί. Το όνομα του Όσλο διατηρεί αυτό το στοιχείο, όπως και το αρχαίο σκανδιναβικό óss σε πολλά τοπωνύμια.

Ο δεύτερος στίχος, ότι το θηκάρι ανήκει στα σπαθιά, εξυπηρετεί τη μετρική του ποιήματος (fǫr σε ομοιοκαταληξία με το sværða), παρόλο που ορισμένοι μελετητές προσπάθησαν να συνδέσουν το θηκάρι και την εκβολή ως δύο κοιλότητες που περικλείουν κάτι.

Έτσι, ο ίδιος ρούνος σε δύο γειτονικές χώρες συμβολίζει έναν θεό και ένα γεωγραφικό στοιχείο. Η Νορβηγία δεν διακατεχόταν από έλλειψη ευσέβειας, αλλά από πρακτική χρησιμότητα: μια εκβολή ποταμού είναι ένα χειροπιαστό σημείο που ένας μαθητής μπορεί να δείξει με το χέρι.

Στην ανάγνωση

Και οι δύο ερμηνευτικές γραμμές συγκλίνουν στην ίδια πρακτική ιδέα: μια εξωτερική αυθεντία ασκεί καθοριστική επιρροή στην πορεία που επιλέγεται.

Στην ισλανδική εκδοχή, πρόκειται για συμβουλή, έμπνευση ή οδηγία με βαρύτητα και κύρος. Ο Όντιν είναι ο θεός της ποίησης, των ίδιων των ρούνων και της γνώσης που κατακτάται μέσω θυσίας: κρέμεται εννέα νύχτες στο δέντρο και παραχωρεί το μάτι του στην ιερή πηγή. Ο Áss ως Όντιν δεν φέρνει μια εύκολη παρηγοριά, αλλά μια γνώση που έχει το τίμημά της.

Στη νορβηγική εκδοχή, ο ρούνος συμβολίζει ένα κατώφλι: το σημείο εκκίνησης ενός ταξιδιού, τη στιγμή που κάποιος δεσμεύεται σε μια διαδρομή και το ρεύμα αναλαμβάνει την καθοδήγηση.

Σε ένα άνοιγμα, ο ρούνος υποδεικνύει συνήθως μια εξωτερική εξουσία: ένα σημαίνον πρόσωπο, έναν θεσμό ή μια απόφαση που λαμβάνεται πάνω από το επίπεδο του ερωτώντος. Η νορβηγική σημασιολογική απόχρωση αποσαφηνίζει το μήνυμα όταν το ερώτημα αφορά την κατάλληλη στιγμή και όχι την εξουσία: εδώ είναι η εκβολή, και το ταξίδι αρχίζει από αυτό το σημείο.

Ως γράμμα

Η μορφή με μακρούς κλάδους είναι ᚬ· η παραλλαγή με βραχείς κλάδους ᚭ συντομεύει τον πλευρικό κλάδο σε μια μικρή προεξοχή.

Με την πάροδο του χρόνου, η φωνητική αξία του ρούνου μετατοπίστηκε από το ρινικό φωνήεν προς το καθαρό /o/, λειτουργώντας κατά τον Μεσαίωνα κυρίως ως ρούνος o. Οι μεταρρυθμίσεις των στιγματοθετημένων ρούνων τον 11ο και 12ο αιώνα προσέφεραν τελικά στη Σκανδιναβία ένα ακριβέστερο σύστημα φωνηέντων και κατοχύρωσαν οριστικά αυτή τη διάκριση.