UZ (o'zbekcha)
Талқин тизимлари
Гуа Ци ва тақвимшунослик
Олтмишта гексаграммани олиб, уларни қуёш йили бўйлаб текис тарқатинг ва тўрттасини қуёш турувлари ва тенг кунликларни бошқариш учун сақлаб қўйинг. Энди ҳар бир санада шакл, ҳар бир шаклда эса фасл бор. Бу анъанадаги энг қадимги тизимли мослик бўлиб, даосизм алхимияси, хитой тиббиёти ва профессионал фолбинлик ҳали ҳам унинг қисмларида ишлайди.
- 60
- йил ичидаги гексаграмма
- 12
- ҳукмдор шакл
- 24
- қуёш даври
Таркибий қисмлар
Хан даврида бир-бирига қопланадиган бир нечта мослик тизими қурилган, кейинги анъаналар эса аппаратнинг турли қисмларини ўз мақсадлари учун олиб қўллаган.
🗓️
Йил бўйлаб олтмишта гексаграмма
Хан Хитойи
мил. авв. 1-аср
Мен Синнинг асосчи мослиги: олтмишта шакл қуёш йили бўйлаб текис тарқатилган, ҳар бири тахминан олти кун ярим кунни бошқаради. Сана гексаграммани, гексаграмма эса тақвимнинг бир бўлагини англатади.
🧭
Тўртта бошқарувчи
Хан Хитойи
мил. авв. 1-аср
Кан, Ли, Чжэнь ва Дуй олтмиштадан четда қолдирилиб, қиш ва ёз қуёш турувлари ҳамда иккита тенг кунликни, сув, олов, момақалдироқ ва кўл сифатида бошқариш учун белгиланган.
🌗
Ўн иккита ҳукмдор гексаграмма
Хан Хитойи
Хан
Ян чизиқлари пастдан кириб, бутун шакл ян бўлгунча кўтариладиган, сўнг ин ҳам худди шундай қиладиган ўн иккита шакл. Улар ўн икки ойни харитага солади ва бутун схеманинг энг кенг қайта ишлатиладиган қисмидир.
🌾
Йигирма тўртта қуёш даври
Хитой
Хандан бошлаб
Қишлоқ хўжалиги йили Баҳор бошланишидан Катта Совуққача йигирма тўрт даврга бўлинган. Гексаграмма тақвими шуларга мослаштирилган, бу эса шаклларни абстракцияга эмас, об-ҳаво ва деҳқончиликка боғлайди.
🐛
Етмиш иккита беш кунлик
Хитой
Хандан бошлаб
Ҳар бир қуёш даври ўз фенологик белгиларига эга уч бешкунликка бўлинади: ҳашаротларнинг қимирлаши, шафтоли гулаши, лочинларнинг ўзгариши. Гексаграммалар устига қўйилган тақвимнинг энг майда бўлаги.
🔗
На Цзя
Хан Хитойи
мил. авв. 1-аср
Цзин Фаннинг Самовий поялар ва Ердаги шохларни гексаграмма чизиқларига бириктириши, шаклларни олтмиш кунлик даврга боғлаган. Тақвимшуносликдан ҳақиқий фолбинликка ўтадиган кўприк.
🕐
Яо Чэнь
Хан Хитойи
милодий 2-аср
Чжэн Сюаннинг ўн иккита шохни чизиқлар бўйлаб тақсимловчи рақиб тизими, у бошқача вақтли мосликлар беради. У асрлар давомида На Цзя билан рақобатлашган.
🌬️
Шамол ва об-ҳавони ўқиш
Хан Хитойи
Хан
Хан мутахассислари схемани фаслнинг ци вақтида келиб-келмаганини баҳолаш учун ишлатган ва ноўз вақтли об-ҳавони давлат ҳақидаги аломат деб қараган. Бу тақвимнинг асл ишчи мақсади бўлган.
🔥
Алхимиявий олов вақтлари
Хитой
милодий 2-асрдан бошлаб
Ички алхимия ўн иккита ҳукмдор гексаграммани ички иссиқликни кўтариш ва туширишнинг жадвали сифатида ўқийди, йиллик циклни бир кунга ёки бир сеансга солиштиради. Схеманинг энг сезиларли кейинги ҳаёти.
💪
Фолбинликдаги фаслий куч
Хитой
Хандан бошлаб
Олти Чизиқ амалиётида чизиқ фазаси ташлаш ойи ва кунига қараб кучли ёки заиф бўлади. Бир хил гексаграмма баҳор ва кузда қарама-қарши хулосалар бериши мумкинлигининг сабаби шудир.
🩺
Тиббиёт ва фаслий ци
Хитой ва Корея
Хандан бошлаб
Хитой тиббиётининг фаслий таъсир ҳақидаги баёни шу мослик доирасини баҳам кўради, Корея Сасанг тиббиёти эса кейинчалик тўрт образ асосида конституционал тизим қурган.
🏗️
Геомантик вақт танлаш
Хитой
кейинги анъана
Қурилиш, дафн ва кўчиш учун сана танлаш худди шу поя-шох механизмидан фойдаланади, шунинг учун тақвим хитой тилида сўзлашувчи дунё бўйлаб тижорат жиҳатидан аҳамиятли бўлиб қолмоқда.
Келиб чиқиши ва кейинги ҳаёти
Схема қаердан келиб чиққани, унинг устига нима қурилгани ҳамда бугун унинг қанча қисми ҳали ҳам таянч бўлиб хизмат қилиши.
Мен Си
мил. авв. 1-асрда фаол
Хан Хитойи
Гуа Ци мосликнинг ўзига нисбат берилади. Унинг таълимоти Хан академиясида расман тан олинган И оқимларидан бирига айланган, кейинги ҳар бир тақвимий схема эса унинг тарқатишига қурилган.
Цзин Фан
мил. авв. 77–37
Хан Хитойи
На Цзя ва саккиз сарой билан тақвимшуносликни фолбинликка кенгайтирган, гексаграмма-тақвим мулоҳазасидан тахтга аломатлар юбориш учун фойдаланган. Бу уни қирқ бир ёшида қатл этишга олиб келган.
Чжэн Сюань
127–200
Хан Хитойи
Ўзгаришларга Яо Чэнни, яъни шохларнинг рақиб тақсимотини қўллаган. Унинг И бўйича иши фақат кейинги олимларнинг иқтибосларида сақланиб қолган.
И вэй апокрифлари
мил. авв. 1-асрдан милодий 1-асргача
Хитой
Гексаграмма тақвимини сиёсий башорат сифатида ўқийдиган башоратгўй матнлар. Жуда таъсирли бўлган ва бешинчи асрдан бошлаб қайта-қайта тақиқланган, кўпи фрагмент сифатидагина сақланиб қолган.
Цантун Ци
милодий 2-аср
Хитой
Ички алхимиянинг асосчи матни, ўн иккита ҳукмдор гексаграммани ўз вақт ўлчагичи сифатида олади. Тақвим схемасининг кейинги ҳаётидаги энг муҳим ягона ҳужжат.
Хан тақвим ислоҳоти
мил. авв. 104
Чанъань
Тайчу ислоҳоти тақвимшунослик фанини Хан давлатчилигининг марказига қўйган. Гексаграмма тақвимшунослиги шу контекстга тегишли: йилни тўғрилаш ва коинотни тўғри ўқиш бир хил вазифа бўлган.
Шао Ённинг буюк цикллари
1011–1077
Лоян
Тақвимий фикрлашни деярли юз ўттиз минг йиллик цикллар билан ўлчанадиган коинот хронологиясигача кенгайтирган, гексаграммалар эса даврларни белгилаган.
Ҳукмдор гексаграмма кетма-кетлиги
Хан
Хитой
Қайтиш, Яқинлашиш, Тинчлик, Улуғнинг Қудрати, Ёриб ўтиш, Яратувчи, Рўпара келиш, Чекиниш, Турғунлик, Мушоҳада, Парчаланиш, Қабул қилувчи. Ўн биринчи ойдан ўнинчисигача, нур кучайиши ва сўниши.
Цин давридаги қайта тиклаш
18-аср
Сучжоу
Эмпирик олимлар асл шарҳлар йўқолгани учун Хан тақвимий тизимларини иқтибослардан қайта йиққан. Мен Син схемаси ҳақида маълум бўлган нарсаларнинг кўп қисми шу ишдан келади.
Деҳқончилик альманахи
узлуксиз
Хитой
Қуёш даврлари ким гексаграмма бириктирсин-бириктирмасин, Хитой, Корея, Япония ва Вьетнам бўйлаб деҳқончилик ва байрамлар учун кундалик қўлланишда қолмоқда.
Бугунги қуёш даврлари
2016
Хитой
Йигирма тўртта қуёш даври ЮНЕСКОнинг номоддий мерос рўйхатига киритилган, бу эса шу схема остидаги тақвим антиквар эмас, тирик тизим эканини эслатади.
Кенгроқ Хан контексти
Хан
Хитой
Гуа Ци рамз-рақам мактабининг бир қисми бўлиб, у атрофида анча катта аппарат қурган. Сяншу мактаби саҳифаси қолганини қамраб олади.
Китобни йилга мослаш
Хан гексаграмма тақвимшунослигининг асосчи ҳаракати айтиш осон. Олтмиш тўрттадан олтмиштасини олиб, уларни қуёш йили бўйлаб текис тарқатинг, шунда ҳар бири олти кундан бироз ортиқроғини бошқаради. Қолган тўрттасини, Кан, Ли, Чжэнь ва Дуйни, сув, олов, момақалдироқ ва кўл сифатида қиш туруви, ёз туруви ва иккита тенг кунликни бошқариш учун сақлаб қўйинг.
Энди йилдаги ҳар бир санада гексаграмма, ҳар бир гексаграммада эса тақвимнинг бир бўлаги бор. Мослик мил. авв. биринчи асрда Мен Синга нисбат берилади, ва у бутун рамз-рақам корхонасининг асос қатламига айланди.
Бунинг Хан даврида содир бўлгани аҳамиятли. Тақвим ислоҳоти давлатнинг марказий ҳаракати бўлган, мил. авв. 104-йилдаги Тайчу ислоҳоти астрономик аниқликни сулола легитимлиги масаласига айлантирган, классик матнни йил билан боғлай оладиган мутахассислар эса саройда фойдали бўлган. Тақвимни тўғри қилиш ва коинотни тўғри ўқиш бир муаммо деб тушунилган.
Ўн иккита ҳукмдор гексаграмма
Схема ичида атрофидаги ҳамма нарсадан узоқроқ яшаб қолган кичикроқ кетма-кетлик туради. Ян чизиқлари пастдан кириб, бир-бир кўтарилиб, шакл тўлиқ ян бўлгунча борадиган, шундан кейин ин чизиқлари худди шундай қиладиган ўн иккита шакл:
Қайтиш, Яқинлашиш, Тинчлик, Улуғнинг Қудрати, Ёриб ўтиш, Яратувчи, сўнг Рўпара келиш, Чекиниш, Турғунлик, Мушоҳада, Парчаланиш, Қабул қилувчи.
Ойлар сифатида ўқилса, улар қиш турувини ўз ичига олган ўн биринчисидан ўнинчисигача давом этади. Қайтиш турувнинг ўзи, йилнинг энг қоронғи нуқтасидан кейин қайта пайдо бўлаётган якка ян чизиғи, ва шунинг учун ушбу гексаграмма анъанада ўз оғирлигини кўтаради. Яратувчи ёзнинг чўққиси, бутунлай ян. Қабул қилувчи эса қишнинг чуқурлигидир.
Об-ҳавони ўқиш
Схеманинг асл ишчи мақсади ташхисий бўлган. Агар фаслнинг ци и ўз вақтида келган бўлса, ҳар бир қуёш даврида об-ҳаво бошқарувчи гексаграмма кўрсатган нарсага мос келар эди. Агар келмаса, бир нарса нотўғри деб қаралар эди, ва нотўғри нарса одатда давлат бошқарувининг хатти-ҳаракати деб ҳисобланар эди.
Хан апокрифлари, И вэй, буни очиқ сиёсий башоратга кенгайтирган, гексаграмма тақвимини сулола тақдири билан боғлаган. Улар шу қадар таъсирли бўлганки, бешинчи асрдан бошлаб қайта-қайта тақиқланган ва кўпи уларга қарши ёзилган асарлардаги иқтибослар сифатидагина сақланиб қолган.
Ҳали ҳам нима унда ишлайди
Уч нарса, ва улар четда эмас.
Ички алхимия ўн иккита ҳукмдор гексаграммани ўз вақт ўлчагичи сифатида олган. Цантун Ци йиллик циклни бир кунга ёки амалиёт сеансига солиштиради ва кетма-кетликдан ички иссиқликни кўтариш ва туширишни режалаштириш учун фойдаланади. Ҳар бир кейинги алхимиявий матн шуни мерос қилиб олади, бу эса олов вақтларини схеманинг энг сезиларли кейинги ҳаётига айлантиради.
Фолбинлик фаслий механизмни На Цзя орқали сақлаб қолди. Олти Чизиқ амалиётида чизиқнинг Беш фаза унсури ташлаш ойи ва кунига қараб кучли ёки заиф бўлади, шунда бир хил гексаграмма турли фаслларда турли хулосалар беради. Бу қоида бевосита Хан тақвимшунослигидан келади.
Қуёш даврларининг ўзи кундалик қўлланишда қолмоқда. Ҳашаротларнинг қимирлаши ёки лочинларнинг ўзгариши каби белгилари бор йигирма тўртта давр ва уларнинг етмиш иккита беш кунлик бўлими Хитой, Корея, Япония ва Вьетнам бўйлаб деҳқончилик ва байрамларни ҳали ҳам тартибга солади. Улар 2016-йилда ЮНЕСКОнинг номоддий мерос рўйхатига киритилган. Улардан фойдаланувчиларнинг кўпи ҳеч қандай гексаграмма бириктирмайди, бу эса қайси қатлам таянч бўлганини адолатли кўрсатади.
Бундан нима хулоса чиқариш керак
Иккита ҳалол кузатув.
Мослик бир маънода ихтиёрийдир: гексаграманинг ҳеч бир хусусияти у йилнинг қайси ҳафтасини бошқариши кераклигини белгиламайди. Олтмиш шакл йилга мослаштирилган, чунки олтмиш йилга қулай бўлинади, тайинлаш эса маънога эмас, тартибга амал қилади. Кейинги схемалар тафсилотларда келишмаган, чунки мурожаат қиладиган ҳақиқат йўқ эди.
Бу шунингдек ҳақиқатан ҳам самарали бўлган. Ёпиқ расмий тизимни йил устига қўйиш хитой тафаккурига икки минг йил давомида тиббиёт, алхимия, деҳқончилик ва давлатчилик орқали ўтган жараён, фаза ва вақт ҳақида гапиришнинг йўлини берди. Хусусан ўн иккита ҳукмдор гексаграмма нимадир тўпланадиган, чўққига чиқадиган ва пасаядиган ҳар қандай циклнинг ихчам ва анча гўзал моделидир.
Шу схема атрофида қурилган аппаратнинг кўп қисми учинчи асрдан кейин йўқолган ва Цин олимлари томонидан иқтибослардан қайта тикланиши керак бўлган. Сяншу мактаби саҳифаси ўша ҳикоя ва рамз-рақам асбоблар тўпламининг қолганини қамраб олади.
Кўп бериладиган саволлар
So'nggi maqolalar
Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.
