Feoh

Jedyna tradycja, która zaczyna się życzliwie

Spośród trzech poematów runicznych opisujących ten znak tylko jeden zaczyna się pogodnie.

Wersja norweska stwierdza, że bogactwo rodzi spory między krewnymi. Islandzka powtarza tę samą myśl i dodaje dwa kenningi oznaczające złoto strzeżone przez smoka. Poemat staroangielski otwiera się słowami feoh byþ frofur fira gehwylcum, czyli bogactwo jest pociechą dla każdego człowieka.

Zaraz potem pojawia się warunek, który stanowi właściwą treść strofy: sceal ðeah manna gehwylc miclun hyt dælan, a więc każdy winien dzielić się nim szczodrze. Wyjaśnia to kolejny wers: gif he wile for drihtne domes hleotan, jeśli chce zyskać uznanie w oczach pana.

Anglia zgadza się więc ze Skandynawią, że bogactwo rodzi trudności, proponuje jednak inne rozwiązanie. Poematy nordyckie poprzestają na stwierdzeniu, że pieniądze dzielą rodziny. Poemat staroangielski uznaje majątek za rzecz dobrą, która staje się niebezpieczna dopiero wtedy, gdy przestaje krążyć.

O jakiego pana chodzi

Kluczowym słowem w tej strofie jest drihten. W języku staroangielskim oznacza ono świeckiego pana, czyli wodza zbrojnej drużyny zasiadającego w sali biesiadnej, a jednocześnie odnosi się do Pana Boga.

Strofa zachowuje pełny sens w obu tych odczytaniach i najprawdopodobniej taki właśnie był zamysł jej autora.

W ujęciu świeckim tekst opisuje dawną gospodarkę darów: władca rozdaje pierścienie, broń oraz ziemię, a pozycja człowieka zależy od tego, jak szczodrze przekazuje bogactwo dalej. Staroangielska poezja nazywa wodza określeniami beaga brytta (rozdawca pierścieni) oraz goldwine (złoty przyjaciel). Gromadzenie skarbów bez dzielenia się nimi uznawano za zaprzeczenie tej roli.

W ujęciu religijnym strofa mówi o chrześcijańskiej jałmużnie: gromadzeniu skarbu w niebie zamiast na ziemi oraz o sądzie przed Bogiem.

Staroangielski poemat runiczny stosuje ten zabieg regularnie. To tekst chrześcijański czerpiący z materiału pogańskiego, który zamiast zacierać dawne znaczenia, często wybiera sformułowania obejmujące oba światy. Przekształcenie runy Ansuz w znak os (usta) to ten sam zabieg, zastosowany w sposób znacznie bardziej dosłowny.

Bydło, majątek i opłata

Staroangielskie słowo feoh obejmowało żywy inwentarz oraz majątek ruchomy bez ich rozróżniania, dokładnie tak samo jak pragermańskie fehu. W zachowanych tekstach staroangielskich wyraz ten występuje w obu znaczeniach: jako bydło w testamentach oraz jako pieniądz w kodeksach prawnych.

Warto prześledzić jego językowe potomstwo, ponieważ dobrze pokazuje ono ewolucję pojęcia. Współczesne angielskie słowo fee (opłata, honorarium) wywodzi się bezpośrednio z tego rdzenia poprzez feudalne pojęcie lenna. Wyraz fellow pochodzi z kolei od staronordyckiego félagi, czyli kogoś, z kim złożyło się wspólny majątek; pierwotnie oznaczał wspólnika w interesach, a dopiero później przyjaciela.

Pokrewny łaciński wyraz pecu (stado, trzoda) dał początek słowu pecunia (pieniądze), od którego pochodzi angielskie pecuniary. Dwie niespokrewnione rodziny językowe niezależnie od siebie stworzyły określenie pieniądza na bazie słowa oznaczającego bydło, co pokazuje, jak powszechny był to model gospodarczy.

Oto majątek wspólnoty

Skarb z Galloway, ukryty w Szkocji około 900 roku i odkryty w 2014 roku, rzucił nowe światło na to, kto i w jakim celu posługiwał się tą runą.

Pięć spłaszczonych srebrnych naramienników ze skarbu nosi wydrapane runy anglosaskie, a nie skandynawskie. Na jednym widnieje napis EGGBRECT, czyli imię Ecgbeorht. Najdłuższa i najciekawsza inskrypcja głosi DIS IS ÆIGNA FEOH, co oznacza: oto majątek wspólnoty, przy czym użyte słowo odnosi się do wspólnoty zakonnej.

Płyną z tego dwa istotne wnioski. Po pierwsze, nazwa samej runy została tu użyta w swoim dosłownym znaczeniu na przedmiocie codziennego użytku, aby oznaczyć własność. To jeden z najbardziej bezpośrednich dowodów na to, jak słowo feoh rozumieli ludzie, którzy się nim posługiwali.

Po drugie, przez długi czas zakładano, że skarb, podobnie jak większość znalezisk srebra z tego okresu w Brytanii, stanowił łup wikingów. Anglosaska inskrypcja runiczna przypisująca srebro klasztorowi podważa to przekonanie i stanowi cenną korektę dla nawyku uznawania każdego zakopanego kruszcu za skandynawski łup wojenny.

W interpretacji

Feoh wskazuje na zasoby, którymi rzeczywiście dysponujesz, a tradycja staroangielska jest najbardziej praktyczna ze wszystkich trzech, ponieważ podpowiada, jak z nich korzystać.

W pozycji prostej runa ta oznacza dochód, zapłatę oraz materialną podstawę dla przedsięwzięć, które dotąd pozostawały w zawieszeniu. Reprezentuje przyziemny, policzalny wymiar pomyślności, a nie odległe wizje.

Staroangielska strofa wprowadza jednak próbę charakteru. Bogactwo w rozumieniu Feoh powinno pozostawać w obiegu, dlatego runa ta bywa kłopotliwa w sytuacjach, gdy wartościowe dobra leżą bezczynnie: gdy oszczędności są gromadzone bez określonego celu, talent nie znajduje zastosowania, a hojność zostaje wstrzymana. Runa stawia proste pytanie: czy to, co posiadasz, pracuje i przynosi pożytek.

Większość współczesnych systemów dywinacyjnych czerpie znaczenia właśnie z tego poematu, a nie ze źródeł nordyckich. Z tego powodu standardowa interpretacja tej runy kładzie nacisk na pomyślność obwarowaną warunkiem, a nie na rodzinne waśnie. Warto o tym pamiętać przy porównywaniu różnych tradycji runicznych.