Týr

Resztki wilka

Ulfs leifar. To najbardziej oszczędny kenning w poemacie islandzkim i oznacza utraconą dłoń Týra.

Opowieść jest traktowana jako oczywista, a nie opowiadana na nowo. Bogowie musieli spętać Fenrira, wilka, któremu pisane było zabić Óðinna podczas Ragnaröku. Dwa łańcuchy pękły. Trzeci, Gleipnir, został wykuty przez karły z sześciu niemożliwych rzeczy (tętentu krocza kota, brody kobiety, korzeni góry, ścięgien niedźwiedzia, oddechu ryby i śliny ptaka), przypominając jedwabną wstęgę. Fenrir wyczuł podstęp i zgodził się na spętanie tylko wtedy, gdy któryś z bogów włoży dłoń w jego paszczę jako rękojmię dobrej wiary.

Týr to uczynił. Więź wytrzymała. Wilk odgryzł mu dłoń. Gylfaginning odnotowuje, że śmiali się wszyscy prócz Týra.

Szczegół nadający runie właściwy sens tkwi w tym, że zakład był fałszywy, a mimo to został w pełni opłacony. Týr wiedział, że wstęga utrzyma bestię, i oddał dłoń ze świadomością jej utraty, gdyż bez pozornego zastawu do spętania w ogóle by nie doszło. Bóg przysiąg jest tym, który zapłacił pełną cenę za ślubowanie powzięte bez zamiaru uczciwego dotrzymania.

To postać o wiele bardziej złożona niż prosty bóg sprawiedliwości i dlatego runa ta nigdy nie zwiastuje darmowego zwycięstwa.

Kowal musi często dąć w miech

Drugi wers norweski wygląda na zwykłą rymowankę wypełniającą, lecz tym razem niesie istotne przesłanie.

Opt værðr smiðr blása: kowal musi często dąć w miech. Rymuje ása z blása, co jest bezpośrednim powodem obecności tego wersu.

Jednak umieszczony pod wzmianką o jednorękim bogu brzmi jak uwaga o pracy, która przynosi owoc tylko wtedy, gdy trwa nieprzerwanie. Piec dymarski musi utrzymywać temperaturę przez wiele godzin; przestań dąć, a cały wytop zostanie zniszczony. Czytane łącznie, wersy zestawiają jednorazową ofiarę z wysiłkiem, który trzeba ponawiać bez końca. Oba stanowią koszt niezbędny do tego, by cokolwiek mogło przetrwać.

Może to wykraczać poza pierwotny zamysł poety. Często drugie wersy poematu norweskiego są po prostu rymami.

Instrukcja dotycząca run zwycięstwa

Oto konkretna przyczyna, dla której Týr ma w tradycji nordyckiej znacznie większe znaczenie niż w Futharku starszym.

Strofa 6 pieśni Sigrdrífumál w Eddzie poetyckiej ukazuje walkirię Sigrdrífę pouczającą Sigurðra, jakie runy należy żłobić. Zaczyna od run zwycięstwa: wyryj je na rękojeści miecza, na jelcu i na głowni, i wymień dwukrotnie imię Týra.

Jest to jedyne miejsce w literaturze staronordyckiej, gdzie konkretna runa zostaje wskazana do określonego celu magicznego w ramach praktycznego pouczenia. Dalsza część poematu omawia runy piwne, porodowe, morskie, lecznicze, mowy i myśli, lecz żadna inna strofa nie wymienia pojedynczego znaku w ten sposób.

Wymagane są dwie ostrożności. Poemat powstał w XIII wieku i utrwala legendarną przeszłość, ukazuje więc wierzenia średniowiecznych Islandczyków, a niekoniecznie praktykę z epoki wikingów. Niemniej archeologia przynosi spójne dowody: powtarzające się i nakładane na siebie runy t faktycznie widnieją na okuciach broni w całym świecie germańskim.

To połączenie (wyraźna instrukcja literacka poparta zgodnym znaleziskiem materialnym) stanowi najmocniejszy dowód, jaki istnieje dla jakiejkolwiek runy w całym korpusie. Mimo to nie jest to ostateczny dowód bezsporny.

Władca świątyń

Trzeci kenning strofy islandzkiej to hofa hilmir, władca świątyń, i niesie w sobie pewną osobliwość.

W czasach spisania poematu Týr był postacią drugorzędną w zachowanej mitologii, daleko za Óðinnem i Þórrem. Jednak etymologia wskazuje przeciwny kierunek: Tíwaz pochodzi od praindoeuropejskiego ojca niebios, tego samego rdzenia co Zeus i Jowisz, co sugeruje, że niegdyś stał na czele panteonu, nim został wyparty.

Hofa hilmir może być skamieliną owej dawnej pozycji. Nazwy miejscowe w Danii poświadczają realny kult: Tyrseng, Tislund, a także angielski wtorek (Tuesday), będący kalką łacińskiego dies Martis. Glosa islandzka dokonuje tego samego utożsamienia, zestawiając go z Marsem, tak jak Óðinna powiązała z Jowiszem.

Rzymianie doszli do tego porównania niezależnie. Tacyt wymienia Marsa pośród bóstw germańskich odbierających krwawe ofiary.

We wróżbie

Týr uosabia sprawiedliwość obarczoną ceną, a tradycja nordycka wyraża ten koszt znacznie dobitniej niż anglosaska.

W pozycji prostej sprzyja temu, kto rzeczywiście ma rację, i jest jedną z nielicznych run nieprzychylnych pytającemu, który jej nie ma. Odpowiada procesom sądowym, sporom formalnym i wszelkim sprawom wymagającym procedury oraz orzeczenia.

To, co niezmiennie wskazuje, to moment, w którym sprawiedliwe rozstrzygnięcie wymaga od kogoś realnego wyrzeczenia. Nie jest to gest symboliczny: dłoń Týra nie odrasta. W rozkładzie oznacza to często stratę, z którą pytający musi się pogodzić, by osiągnąć pożądany rezultat.

Instrukcja z Sigrdrífumál wnosi odczytanie wojenne (triumf w zmaganiach), warto jednak pamiętać, że nawet tam runy żłobi się na broni, którą ktoś musi osobiście unieść i władać.