Ansuz

Kształt

Pionowy pień z dwoma ramionami opadającymi skośnie w dół po tej samej stronie, przypominający Fehu odwróconą w osi poziomej. Ramiona Fehu wznoszą się ku górze; ramiona Ansuz opadają.

Kształt ten jest bliski odwróconej łacińskiej literze F. Stanowi jeden ze znaków najczęściej przywoływanych przez badaczy dowodzących, że pismo runiczne wywodzi się z alfabetu łacińskiego lub północnoitalskiego.

Bóg i przyczyny zmiany nazwy

Pragermańskie ansuz oznacza boga, w szczególności jednego z Asów (Æsir), głównego rodu panteonu nordyckiego. Liczba mnoga przetrwała w staronordyckim æsir oraz w imionach własnych w całym świecie germańskim: Oswald, Osmund, Ansgar czy Ásmundr zawierają ten sam rdzeń.

Nazwa ta została bezspornie zrekonstruowana, co oznacza, że na czwartej pozycji alfabetu umieszczono bóstwo pogańskie. Fakt ten stanowił wyzwanie dla chrześcijańskich skrybów, a rozbieżności w poematach pokazują, jak poszczególne tradycje poradziły sobie z tym dziedzictwem.

Trzy poematy, trzy różne tematy

Ansuz to najbardziej wyrazisty w całym korpusie przykład rozejścia się tradycji średniowiecznych w zupełnie odmiennych kierunkach.

Poemat staroangielski odczytuje nazwę jako os (łac. usta) i tworzy w pełni neutralną strofę o mowie jako źródle mądrości i pociesze mędrców. Pogański bóg ustąpił miejsca części ciała. Badacze spierają się, czy była to chrześcijańska cenzura, czy odrębna tradycja, jednak anglosaskie glosy rękopiśmienne w innych miejscach wciąż łączą tę runę z Wodenem jako panem wszelkiej mowy. Dawne skojarzenie zostało więc raczej odsunięte na bok niż zapomniane.

Poemat norweski wybiera trzecią drogę i traktuje óss jako ujście rzeki, dodając typowy dla siebie, niepowiązany drugi wers o pochwach mieczy.

Poemat islandzki nie idzie na żadne ustępstwa. Wymienia Odyna (Óðinn): sędziwego Gauta, władcę Asgardu i pana Walhalli. W piętnastowiecznej, chrześcijańskiej Islandii to fakt niezwykły i zarazem najsilniejszy dowód, że pierwotna nazwa runy odnosiła się właśnie do boga.

Współczesne interpretacje łączące wszystkie trzy wątki w pojęcie „boskiej mowy” tworzą konstrukcję, której źródła nie znają. Taka synteza sprawdza się w praktyce, jest jednak nowożytnym uogólnieniem, a nie bezpośrednim dziedzictwem tradycji.

Odyn i runy

W pieśni Hávamál Odyn wisi przez dziewięć nocy na smaganym wiatrem drzewie, zraniony włócznią, ofiarowany samemu sobie, po czym z krzykiem chwyta runy i spada na ziemię. Zdobywa je przez ofiarę, a nie jako dar czy łup.

Mit ten, utrwalony w trzynastowiecznym islandzkim rękopisie, odnosi się do run w ogólności, a nie do tego konkretnego znaku. To z niego wynika silne powiązanie całego pisma z Odynem we współczesnej praktyce oraz traktowanie Ansuz jako jego litery.

Należy jednak rozróżnić dwie kwestie: mit ten stanowi autentyczną część średniowiecznej literatury nordyckiej, lecz nie jest świadectwem tego, jak twórcy inskrypcji z IV wieku pojmowali swój alfabet.

W inskrypcjach

Jako litera a Ansuz należy do najczęściej występujących run w zachowanym korpusie.

Wchodzi w skład jednego z najbardziej dyskutowanych słów w runologii: alu, spotykanego na brakteatach, amuletach i urnach ciałopalnych na całym obszarze występowania Starszego futharku. Etymologia łączy je z piwem i odurzeniem, a w dalszej kolejności ze stanami ekstazy, ochroną oraz kontaktem ze zmarłymi. To najbardziej rozpowszechnione słowo formuły magicznej w inskrypcjach, choć jego dokładne przeznaczenie pozostaje zagadką.

Czasownik faihido („napisałem” lub „namalowałem”) również zawiera tę runę i pojawia się w formułach twórców, stanowiących znaczną część zachowanych inskrypcji, w tym na kamieniu z Einang: ek goðagastiz runo faihido.

W pozycji prostej

Ansuz to przesłanie. Oznacza moment, w którym coś nienazwanego zostaje wypowiedziane na głos: nadejście rady, nauczyciela, sygnału lub wiadomości, a także zdanie, które porządkuje całą sytuację.

Niesie ze sobą autorytet. Podczas gdy inne runy opisują uwarunkowania, Ansuz wskazuje zazwyczaj na impuls z zewnątrz, często z ust innej osoby. W rozkładach dotyczących podejmowania decyzji zapowiada, że odpowiedź przyjdzie w postaci konkretnej informacji, a nie wewnętrznego olśnienia.

Odczytanie Ansuz jako natchnienia wywodzi się ze skojarzenia z Odynem, a nie z poematów runicznych. Pod względem historycznym ma słabsze podstawy, lecz we współczesnej praktyce jest to najczęstsza interpretacja: Ansuz jako runa idei pojawiającej się w całości.

W pozycji odwróconej

Ansuz nie jest symetryczna, a jej odwrócenie ma bardzo wyrazisty sens, ponieważ istotą tego znaku jest dotarcie wiadomości w nienaruszonej postaci.

W pozycji odwróconej oznacza niepowodzenie komunikatu: kłamstwa, złe rady, zignorowane ostrzeżenie, przesłyszenie lub słowa, które nie trafiają do odbiorcy. Obejmuje także retorykę pozbawioną treści – piękne mówienie o niczym – a w skrajnych przypadkach świadomą manipulację słowną.

Warto również pamiętać o motywie milczenia. Odwrócona Ansuz wskazuje niekiedy na słowa, których nikt nie wypowiedział, choć ich wypowiedzenie było jedynym obowiązkiem.

Współczesne warstwy ezoteryczne

Przypisanie jesionu, żywiołu powietrza oraz bóstwa Odyna wywodzi się z dwudziestowiecznego odrodzenia runicznego, głównie z prac Thorssona i Aswynn. Skojarzenie z Odynem ma wprawdzie silniejsze oparcie historyczne niż większość nowożytnych atrybucji, lecz konkretne powiązania z drzewem i żywiołem nie mają dawnego rodowodu.

Guido von List w swoim rzędzie armanicznym z 1902 roku umieścił runę Os, nadając jej wymyślone przez siebie znaczenia. System ten nie posiada żadnych podstaw w materiale epigraficznym, a później został wchłonięty przez ruch volkistowski (Völkisch) oraz nazistowską symbolikę okultystyczną. Warto mieć świadomość tego kontekstu, gdy we współczesnych poradnikach pojawiają się rzekomo „starożytne” znaczenia bez podania źródeł.

W połączeniu z innymi runami

Ansuz w połączeniu z runą Raidho (ᚱ) wysyła wiadomość w drogę: zwiastuje wieści przyniesione z podróży lub radę dotyczącą wyjazdu.

Ansuz z runą Kenaz (ᚲ) to zestawienie stosowane we współczesnych interpretacjach dla nauki i studiów: mowa połączona z pochodnią.

Ansuz z runą Isa (ᛁ) lub Naudhiz (ᚾ) oznacza zablokowany komunikat. To jedno z najbardziej jednoznacznych trudnych połączeń: coś musi zostać powiedziane, lecz okoliczności na to nie pozwalają.

Ansuz z runą Thurisaz (ᚦ) to ostre słowa – w zależności od pozycji oznacza konieczną konfrontację lub kłótnię przynoszącą szkody.

Ansuz z runą Mannaz (ᛗ) sprowadza przekaz do ludzkiej rady i wskazuje zazwyczaj na konkretną osobę, której zdanie ma kluczowe znaczenie.