Idad

De klinkerglos die klopt

Geen van de vijf klinkernamen verwijst met zekerheid naar een inheemse boomsoort, en Idad komt daarvan nog het dichtst in de buurt.

De etymologie kan niet worden herleid: er bestaat geen betrouwbare afleiding van idad, en net als Edad kan de naam gevormd zijn om aan te sluiten bij de buurletter. Maar in tegenstelling tot Edad ondersteunen de kennings de glos. Sinem fedo, oudste der bomen, en caínem sen, schoonste der ouden, beschrijven beide een uitzonderlijk hoge leeftijd, en de boomtraditie koppelt hieraan ibar, de taxus.

Dat is een zeldzame overeenstemming binnen de klinkerreeks, en dat verklaart waarom Idad doorgaans met meer stelligheid als taxus wordt beschouwd dan de taalkunde op zichzelf zou verantwoorden. De naam kan het niet bewijzen; de harmonie tussen kennings en glos is het beste houvast.

Oudste der bomen, letterlijk

Sinem fedo is geen dichterlijke overdrijving. De taxus is met afstand de langstlevende boom van Europa.

Meerdere exemplaren in Groot-Brittannië en Ierland zijn aantoonbaar meer dan duizend jaar oud, en sommige schattingen lopen op tot twee- of drieduizend jaar. De leeftijd kan niet worden vastgesteld aan de hand van jaarringen, omdat het kernhout van een oude taxus na verloop van tijd volledig wegrott en de boom overleeft dankzij zijn buitenste schil. Een holle stam bij een eeuwenoude taxus wijst er dus geenszins op dat de boom stervende is.

Het vertrouwde beeld van de taxus op kerkhoven vloeit hier rechtstreeks uit voort. Men stelt vaak vast dat kerkhoftaxussen in Ierland en Groot-Brittannië ouder zijn dan de kerken die ernaast staan; men vermoedt dan ook geregeld dat de boom al een gewijde plek markeerde vóór de bouw van het godshuis. Dat vermoeden ligt voor de hand, al vormt het geen sluitend bewijs voor de oorspronkelijke functie van het terrein.

Caínem sen verdient een nauwkeurige lezing. Sen duidt op het oude, zowel op oude mensen als op oude zaken; de frase reikt daardoor voorbij de boom zelf naar het voorgeslacht. De schoonste der ouden klinkt als een eerbetoon dat men aan een hoogbejaard mens zou wijden.

Vijf kerven en het einde

Idad bestaat uit vijf kerven die loodrecht over de stammkaderlijn zijn gekerfd: het hoogste aantal op de laatste positie, en daarmee de allerlaatste letter die het schriftmodel kan voortbrengen.

Het alfabet stopt hier om een reden van menselijke waarneming, niet om een mystieke symboliek. Het vermogen tot subiteren, het in één oogopslag inschatten van een aantal zonder te tellen, ligt bij volwassenen rond vier à vijf streepjes. Zes parallelle inkervingen moeten bewust worden nageteld, wat strijdig is met een schrift dat vlot van de ribbe van een steen moet worden afgelezen.

Vier posities vermenigvuldigd met vijf kerven brengt het alfabet op twintig tekens, waardoor alles wat na Idad kwam op een andere wijze moest worden geconstrueerd. De latere forfeda zijn samengestelde figuren (lussen, kruisen, vlechtwerk) precies omdat het stelsel van getelde streken zijn grens had bereikt.

De twintigste letter is zodoende de plek waar het ontwerp zijn eigen uiterste raakt, en het is treffend dat het teken op die plek het oudste wezen aanduidt dat men kende.

De andere taxusletter

Ook de Germaanse runenreeksen wijdden een teken aan de taxus, en een vergelijking tussen beide werelden is bijzonder leerzaam.

In het Oudere Futhark is Eihwaz vernoemd naar de taxus, en het Oudengelse runengedicht voor opvolger Eoh beschrijft een boom met een ruwe schors, hecht in de aarde verankerd en geschraagd door zijn wortels: een rake observatie van de holle stam die overeind blijft op zijn buitenwand.

Beide schriften zagen onafhankelijk van elkaar dezelfde eigenschap in dezelfde boom: het vermogen om stand te houden voorbij het punt waarop ander leven het zou begeven.

De Noordse traditie voegt daar een element aan toe dat Idad ontbeert. De taxus is in bijna al zijn delen giftig en levert het fijnste hout voor bogen; het IJslandse kenning voor deze rune luidt dan ook bendr bogi, een gebogen boog. De Ierse kennings blijven daarentegen louter bij de ouderdom en reppen van gif noch wapen.

Dat tekent een wezenlijk verschil in benadering: Ierlands taxusletter spreekt van de tijd; de Scandinavische verbindt de tijd met krijgstuig.

In een legging

Idad verbeeldt wat er al was vóór al het andere en wat er ook nadien nog zal staan.

In een legging wijst de letter op het dragende, aloude element: de traditie, de familie, de afspraak of de persoon die dateert van vóór de huidige situatie en haar zal overleven. Haar tijdsdimensie is niet menselijk, en bij vragen over timing kondigt zij zeer lange perioden aan.

Caínem sen verleent haar onmiddellijk een betekenis van voorouders. Dit is het teken van wat is geërfd in plaats van gemaakt, en van de mensen die het pad vóór ons hebben betreden.

Ook haar positie weegt zwaar. Idad is de slotletter, de vijfde kerf, het uiterste van wat het systeem telt. Zij brengt een zuiver gevoel van voltooiing van een cyclus: geen einde als in een ondergang, maar de toestand waarin een bouwwerk geheel voltooid is en elke volgende stap om een andere aanpak vraagt.

Moderne boeken verbinden de taxus onder invloed van Robert Graves veelal met dood en wedergeboorte. De aloude kennings spreken over leeftijd en afstamming, een onderscheid dat behouden moet blijven: zij eren de taxus om het feit dat hij heeft standgehouden, niet om hoe hij ten onder gaat.