Edad

Het eerlijke standpunt

Edad heeft geen herleidbare betekenis. Buiten het alfabet bestaat er geen Oudiers woord edad, er is geen betrouwbaar verwant woord bekend en er is geen etymologie die iemand met overtuiging verdedigt.

De kennings van deze letter zijn bovendien tekstueel de meest corrupte van het hele corpus. Waar elke andere letter drie redelijk stabiele frasen kent, variëren de lezingen van Edad per handschrift en construeren tekstbezorgers ze op verschillende manieren. De bovenstaande vertalingen worden dan ook met dat voorbehoud gegeven, in plaats van als vaststaande feiten te worden gepresenteerd.

Het verdient aanbeveling dit onomwonden te stellen, omdat de meeste literatuur over het Ogham Edad behandelt door stilzwijgend de glos voor de ratelpopulier te vermelden alsof dat de betekenis zou zijn. Dat is niet de betekenis. Het is wat middeleeuwse kopiisten toekenden aan een letter waarvan zij de naam evenmin nog konden ontcijferen.

Een rijmend paar

De meest voor de hand liggende verklaring voor Edad is dat de naam werd bedacht om aan te sluiten bij Idad, de letter die erop volgt.

Edad en Idad rijmen op elkaar, verschillen slechts in één klinker en geen van beide kent een etymologie. Beide staan aan het einde van de klinkerreeks. Geen van beide beantwoordt aan een inheems Iers woord.

Dit patroon is herkenbaar uit andere alfabetten: wanneer een systeem een letter vereist en de taal geen voor de hand liggende naam aandraagt, wordt de naam kunstmatig gevormd, dikwijls naar analogie van een buurteken. Het ontwerp van het Ogham is strikt schematisch (vier groepen van vijf, met een positie en een aantal kerven), en een schematisch systeem vult een open plek liever op dan haar leeg te laten.

Als dat klopt, zijn Edad en Idad de punten waar de opbouw van het alfabet zijn woordenschat inhaalde. De ontwerper had een vierde en een vijfde klinker nodig; de namen kwamen pas daarna.

Hoe de ratelpopulier in beeld kwam

Het Auraicept verklaart Edad als de ratelpopulier (de esp), in het Oudiers crithach, en de weg daarnaartoe behoort tot de vindingrijkste binnen de overlevering.

Crithach is afgeleid van crith, wat beven of rillen betekent: de ratelpopulier is immers de boom waarvan de bladeren bij de minste windvlaag trillen, en zijn Ierse benaming drukt dat rechtstreeks uit. De glossatoren verbonden beven vervolgens met wenen en wenen met verdriet, om zo tot een duiding rond rouw en smart te komen.

Sommige versies van de bomenlijsten voeren een kenning over érgnaid fid of over droefenis aan om dit te staven, en juist dat zijn de frasen waarvan de lezingen in de handschriften het wankelst zijn.

De redenering verloopt dus als volgt: geen bekende betekenis → wijs een boom toe waarvan de naam 'beven' betekent → leid een emotionele betekenis af uit de naam van die boom → hecht er een kenning aan vast die dat ondersteunt. De betekenis is achterwaarts geconstrueerd vanuit een glos die op zichzelf al een gissing was.

Bráthair bethi, broeder van de berk, is de enige frase hier met een zelfstandig bestaan; zij duikt ook op onder Onn, en de toeschrijving wordt tussen beide letters betwist.

In een legging

Er valt geen traditionele betekenis te achterhalen, dus elke duiding is noodgedwongen geconstrueerd. Dat is dezelfde situatie als bij Peorð in het Angelsaksische Futhorc en Cweorð onder de manuscriptrunen, en de letter dient op dezelfde wijze te worden benaderd.

Moderne kaartensets kennen aan de ratelpopulier betekenissen toe rond volharding, angst en overwinning, overgenomen van de glos over het beven via het werk van Robert Graves.

Wie toch een duiding zoekt, vindt de meest oprechte lezing in wat de letter werkelijk is: iets wat bestaat omdat een patroon erom vroeg. De positie was leeg, dus werd de letter gevormd. In een legging levert dat een reële en bij vlagen bruikbare invalshoek op: de rol die is geschapen om een structuur te voltooien, de persoon of factor die aanwezig is omdat de rangschikking erom vroeg, het gegeven waarvan de rechtvaardiging veeleer ligt in symmetrie dan in noodzaak.

Het paar met Idad levert een tweede lezing op: de helft van iets, gedefinieerd door hetgeen ernaast staat in plaats van door zichzelf.

Beide lezingen dienen expliciet als moderne constructies te worden aangemerkt, want dat zijn ze.