Idad

Samogłoskowa glosa, która się sprawdza

Żadna z pięciu nazw samogłosek oghamicznych nie odnosi się z całą pewnością do rodzimego gatunku drzewa, a Idad jest najbliższa takiemu powiązaniu.

Etimologii nie sposób odtworzyć: nie istnieje pewne wyprowadzenie słowa idad i podobnie jak Edad, litera ta mogła zostać ukształtowana tak, by brzmieniem pasować do sąsiadki. Jednak w przeciwieństwie do Edad kenningi potwierdzają glosę. Sinem fedo, najstarsze z drzew, oraz caínem sen, najpiękniejszy ze starców, opisują wiek niewiarygodnie sędziwy, a tradycja przypisuje znakowi słowo ibar, czyli cis.

Jest to rzadka zgodność w szeregu samogłosek i zarazem powód, dla którego Idad utożsamia się z cisem z o wiele większą pewnością, niż wynikałoby to z samych dociekań językowych. Sama nazwa tego nie rozstrzyga; pełna harmonia między kenningami a glosą stanowi najmocniejszy dowód.

Najstarsze z drzew w dosłownym sensie

Sinem fedo nie jest poetycką przesadą. Cisy to bezapelacyjnie najdłużej żyjące drzewa w całej Europie.

Wiele okazów w Wielkiej Brytanii i Irlandii liczy sobie bezspornie ponad tysiąc lat, a niektóre szacunki sięgają dwóch lub trzech tysięcy. Nie da się ich datować poprzez zliczanie słojów rocznych, ponieważ twardziel starego cisu ulega całkowitemu spróchnieniu, a drzewo trwa dzięki zewnętrznej powłoce pnia. Pusty w środku pień sędziwego cisu nie oznacza zatem, że roślina zamiera.

Tradycyjne sadzenie cisów na przykościelnych cmentarzach wynika wprost z tej cechy. Na Wyspach Brytyjskich nierzadko cisy cmentarne okazują się starsze niż stojące obok świątynie; stąd powszechny wniosek, że drzewo wyznaczało uświęcone miejsce jeszcze przed wybudowaniem kościoła. To przypuszczenie jest wielce prawdopodobne, choć nie stanowi dowodu archeologicznego na pierwotne przeznaczenie miejsca.

Warto pochylić się nad zwrotem caínem sen. Słowo sen oznacza to, co stare, odnosząc się w równej mierze do sędziwych ludzi, jak i dawnych rzeczy; fraza ta wykracza więc poza świat przyrody w stronę przodków. Najpiękniejszy ze starców to hołd, jaki składa się czcigodnemu człowiekowi.

Pięć nacięć i domknięcie

Idad to pięć nacięć wyciętych prostopadle w poprzek linii przewodniej: maksymalna liczba w końcowej pozycji i tym samym ostatnia litera, jaką ten system zapisu jest w stanie wygenerować.

Alfabet kończy się w tym miejscu z przyczyn związanych z percepcją wzrokową, a nie z powodu ukrytej symboliki. Niezawodna subityzacja, czyli zdolność natychmiastowej oceny liczby elementów bez ich liczenia, u dorosłego człowieka kończy się na czterech lub pięciu znakach. Sześć równoległych kresek wymaga już świadomego liczenia, co kłóciłoby się z ideą pisma przeznaczonego do szybkiego odczytu z krawędzi kamiennego słupa.

Cztery grupy po pięć nacięć zamykają pierwotny zasób na dwudziestu znakach, zmuszając twórców do innego ukształtowania wszystkiego, co nastąpiło po Idad. Dodane później forfeda są formami złożonymi (pętlami, krzyżami, kratkami) właśnie dlatego, że system pojedynczych kresek wyczerpał swoje możliwości.

Dwudziesta litera wyznacza więc granicę, na której struktura dotarła do własnego kresu; znamienne jest, że znak na tym miejscu oznacza najstarszą istotę znaną człowiekowi.

Druga litera cisu

Germańskie rzędy runiczne również poświęciły cisowi osobną literę, a porównanie obu tych tradycji rzuca wiele światła na ich naturę.

W starszym futharku runa Eihwaz bierze swą nazwę od cisu, a staroangielski poemat runiczny dla jej następczyni Eoh opisuje drzewo o szorstkiej korze, mocno osadzone w ziemi i podtrzymywane korzeniami: to wierny opis wydrążonego pnia trzymającego się na zewnętrznej korowinie.

Oba alfabety niezależnie od siebie dostrzegły tę samą cechę u tego samego drzewa: zdolność do trwania daleko poza granicę, przy której inne formy życia uległyby zniszczeniu.

Tradycja nordycka dodaje rys surowości nieznany w oghamie. Cis jest niemal w całości trujący i stanowi najlepsze drewno łucznicze; islandzki kenning tej runy to bendr bogi, napięty łuk. Irlandzkie kenningi pozostają natomiast całkowicie przy upływie czasu i nie wspominają ani o truciźnie, ni o broni.

Mamy tu do czynienia z wyraźną różnicą akcentów: irlandzka litera mówi o czasie; skandynawska splata czas z orężem.

W dywinacji

Idad uosabia to, co trwało tu jako pierwsze i co przetrwa na swoim miejscu najdłużej.

W rozkładzie wskazuje na element najstarszy i najtrwalszy: tradycję, ród, przymierze lub osobę, która istniała przed obecnymi wydarzeniami i wyjdzie z nich obronną ręką. Jej skala czasu wykracza poza ramy ludzkiego życia, a w pytaniach o czas zapowiada bardzo długie okresy.

Caínem sen przydaje jej bezpośredniego wymiaru pamięci o przodkach. To litera tego, co zostało odziedziczone, a nie wytworzone od podstaw, oraz pamięci o ludziach, którzy przeszli tę drogę przed nami.

Równie ważna jest pozycja litery. Idad to ostatni znak, piąte nacięcie, kres rachuby całego systemu. Niesie ze sobą głębokie poczucie zwieńczenia ciągu: nie koniec pojmowany jako śmierć, lecz stan pełnego urzeczywistnienia formy, poza którym wszelki dalszy krok wymaga odmiennej metody.

Współczesne opracowania pod wpływem Roberta Gravesa chętnie łączą cis ze śmiercią i odrodzeniem. Dawne kenningi mówią o wieku i korzeniach rodowych; to różnica warta zachowania: sławiły one cis za to, że przetrwał wieki, a nie za styl, w jakim umiera.