Idad

Το δενδρολογικό σχόλιο φωνήεντος που ευσταθεί

Κανένα από τα πέντε ονόματα των φωνηέντων δεν αντιστοιχεί με βεβαιότητα σε αυτόχθον δέντρο, και το Idad είναι εκείνο που πλησιάζει περισσότερο από κάθε άλλο σε αυτό.

Η ετυμολογία του δεν μπορεί να ανακτηθεί: δεν υπάρχει ασφαλής παράγωγη ρίζα για το idad, και όπως το Edad, μπορεί να πλάστηκε έτσι ώστε να εναρμονίζεται ηχητικά με το γειτονικό του γράμμα. Σε αντίθεση με το Edad όμως, τα κένινγκ υποστηρίζουν πλήρως το σχόλιο. Το sinem fedo (το αρχαιότερο των δέντρων) και το caínem sen (το ωραιότερο των παλαιών) περιγράφουν και τα δύο ένα βαθύτατο γήρας, και η δενδρολογική παράδοση αποδίδει σε αυτό το ibar, δηλαδή τον ίταμο.

Αυτή είναι μια σπάνια σύμπνοια στη σειρά των φωνηέντων, και γι' αυτόν τον λόγο το Idad ταυτίζεται με τον ίταμο με πολύ μεγαλύτερη βεβαιότητα απ' όση θα δικαιολογούσε η γλωσσολογία από μόνη της. Το ίδιο το όνομα δεν μπορεί να το επαληθεύσει· η συμφωνία μεταξύ κένινγκ και σχολίου αποτελεί την ισχυρότερη μαρτυρία.

Το αρχαιότερο των δέντρων, κυριολεκτικά

Η φράση sinem fedo δεν είναι ποιητική υπερβολή. Ο ίταμος είναι το πιο μακρόβιο δέντρο στην Ευρώπη με ασύγκριτη διαφορά από τα υπόλοιπα.

Αρκετά δέντρα στη Βρετανία και την Ιρλανδία είναι αποδεδειγμένα ηλικίας άνω των χιλίων ετών, ενώ ορισμένες εκτιμήσεις φτάνουν τα δύο ή τρία χιλιάδες έτη. Δεν μπορούν να χρονολογηθούν με καταμέτρηση των ετήσιων δακτυλίων, καθώς το εγκάρδιο ξύλο ενός γηραιού ιτάμου σαπίζει εντελώς με τον καιρό και το δέντρο επιβιώνει χάρη στον εξωτερικό φλοιό του. Συνεπώς, ο κούφιος κορμός ενός αρχαίου ιτάμου δεν αποτελεί ένδειξη ότι το δέντρο πεθαίνει.

Η παραδοσιακή σύνδεση του ιτάμου με τα κοιμητήρια των εκκλησιών πηγάζει από αυτήν ακριβώς τη μοναδική αντοχή. Παρατηρείται συχνά ότι οι ίταμοι των κοιμητηρίων είναι παλαιότεροι από τις εκκλησίες που στέκονται δίπλα τους· το σύνηθες συμπέρασμα είναι ότι το δέντρο σηματοδοτούσε έναν ιερό χώρο πολύ πριν ανεγερθεί ο ναός. Αυτό το συμπέρασμα είναι εύλογο, αν και δεν ισοδυναμεί με αρχαιολογική απόδειξη για τον αρχικό σκοπό της τοποθεσίας.

Η φράση caínem sen αξίζει να μελετηθεί προσεκτικά. Η λέξη sen σημαίνει το παλαιό, αναφερόμενη τόσο σε ηλικιωμένους ανθρώπους όσο και σε αρχαία αντικείμενα· έτσι η έκφραση προεκτείνεται πέρα από το δέντρο προς τους προγόνους. Το ωραιότερο των παλαιών μοιάζει με έπαινο που θα απέδιδε κανείς σε έναν αξιοσέβαστο γέροντα.

Πέντε εγκοπές και το τέλος

Το Idad αποτελείται από πέντε εγκοπές χαραγμένες κάθετα κατά μήκος της κεντρικής γραμμής: ο μέγιστος αριθμός στην τελική θέση, και κατά συνέπεια το τελευταίο γράμμα που μπορεί να παραγάγει αυτό το γραφικό σύστημα.

Το αλφάβητο σταματά εδώ για λόγους ανθρώπινης οπτικής αντίληψης και όχι εξαιτίας αποκρυφιστικών συμβόλων. Η ικανότητα άμεσης αναγνώρισης πλήθους χωρίς καταμέτρηση (subitising) περιορίζεται στους ενήλικες στα τέσσερα ή πέντε σημάδια. Έξι παράλληλες χαραγές απαιτούν συνειδητή καταμέτρηση μία προς μία, γεγονός που θα ακύρωνε τον σκοπό μιας γραφής σχεδιασμένης να διαβάζεται γρήγορα στην ακμή ενός όρθιου λίθου.

Τέσσερις θέσεις πολλαπλασιαζόμενες επί πέντε εγκοπές κλείνουν το αρχικό σύνολο στα είκοσι σημεία, οπότε οτιδήποτε ακολούθησε μετά το Idad έπρεπε να κατασκευαστεί με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Τα μεταγενέστερα forfeda είναι σύνθετα σχήματα (βρόχοι, σταυροί, πλέγματα) ακριβώς επειδή το σύστημα των απλών μετρήσιμων χαραγών είχε εξαντλήσει τα όριά του.

Το εικοστό γράμμα είναι επομένως το σημείο όπου ο σχεδιασμός συναντά το δικό του πέρας, και είναι απόλυτα ταιριαστό το ότι το γράμμα που στέκεται εκεί συμβολίζει το αρχαιότερο ζωντανό πλάσμα που γνώρισε ο άνθρωπος.

Το άλλο γράμμα του ιτάμου

Και οι γερμανικές ρουνικές σειρές αφιέρωσαν ένα γράμμα στον ίταμο, και η σύγκριση μεταξύ των δύο παραδόσεων είναι εξαιρετικά διδακτική.

Στο Πρεσβύτερο Φούθαρκ, ο ρούνος Eihwaz φέρει το όνομα του ιτάμου, και το παλαιοαγγλικό ποίημα για τον διάδοχό του Eoh περιγράφει ένα δέντρο με τραχύ φλοιό, γερά στερεωμένο στη γη και στηριζόμενο στις ρίζες του: μια ακριβής παρατήρηση του κούφιου κορμού που επιβιώνει χάρη στο εξωτερικό περίβλημα.

Και τα δύο αλφάβητα παρατήρησαν ανεξάρτητα την ίδια ουσιαστική ιδιότητα στο ίδιο δέντρο: ότι αντέχει πολύ πέρα από το σημείο όπου κάθε άλλη μορφή ζωής θα είχε σβήσει.

Η σκανδιναβική παράδοση προσθέτει μια πολεμική διάσταση που απουσιάζει από το Idad. Ο ίταμος είναι δηλητηριώδης σχεδόν σε όλα τα μέρη του και αποτελεί το κατεξοχήν ξύλο για τόξα· το ισλανδικό κένινγκ γι' αυτόν τον ρούνο είναι bendr bogi, δηλαδή τεντωμένο τόξο. Αντίθετα, τα ιρλανδικά κένινγκ παραμένουν αποκλειστικά προσηλωμένα στη ροή του χρόνου και δεν αναφέρουν ούτε δηλητήριο ούτε όπλα.

Αυτή είναι μια ουσιαστική διαφορά έμφασης: το ιρλανδικό γράμμα του ιτάμου μιλά για τον καθαρό χρόνο· το σκανδιναβικό συνδέει τον χρόνο με τα πολεμικά έργα.

Στην ανάγνωση

Το Idad αντιπροσωπεύει ό,τι βρισκόταν εδώ πρώτο και θα παραμείνει όρθιο τελευταίο.

Σε ένα άνοιγμα υποδεικνύει το ακλόνητο, μακρόβιο θεμέλιο: την αρχαία παράδοση, τη γενιά, τη συνθήκη ή το πρόσωπο που προηγείται της παρούσας συγκυρίας και θα επιβιώσει πέρα από αυτήν. Το χρονικό του μέτρο ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα, και σε ερωτήματα χρόνου προμηνύει πολύ εκτεταμένες περιόδους.

Το caínem sen του προσδίδει μια άμεση προγονική διάσταση. Είναι το γράμμα όσων κληρονομήθηκαν και δεν κατασκευάστηκαν βιαστικά, καθώς και των ανθρώπων που βάδισαν πριν από εμάς.

Η θέση του είναι εξίσου καθοριστική. Το Idad είναι το επιστέγασμα, η πέμπτη εγκοπή, το τέλος όσων μπορεί να καταμετρήσει το σύστημα. Φέρει ένα γνήσιο αίσθημα ολοκλήρωσης μιας ακολουθίας: όχι ένα τέλος με την έννοια του αφανισμού, αλλά το σημείο όπου μια μορφή έχει εκπληρωθεί πλήρως και κάθε περαιτέρω βήμα απαιτεί μια διαφορετική μέθοδο.

Τα σύγχρονα εγχειρίδια υπό την επίδραση του Robert Graves συνδέουν συχνά τον ίταμο με τον θάνατο και την αναγέννηση. Τα αρχαία κένινγκ μιλούν για βαθύ γήρας και προγονικές ρίζες, μια διάκριση που αξίζει να διαφυλαχθεί: εξυμνούν τον ίταμο επειδή άντεξε μέσα στους αιώνες, και όχι για τον τρόπο με τον οποίο σβήνει.