Mannaz

De vorm

Twee verticale staven die nabij de top verbonden zijn door streken die elkaar kruisen. Het is in wezen Ehwaz (ᛖ), maar met kruisende verbindingslijnen in plaats van lijnen die in een punt samenkomen; beide runen staan direct naast elkaar in de reeks.

Het Jongere Futhark liet de constructie met twee staven geheel varen en hertekende de rune als ᛘ: een enkele staf met twee opgeheven armen. Die vorm ligt visueel dicht bij Algiz, en deze gelijkenis leidde in latere handschriftelijke tradities tot aanzienlijke verwarring.

De naam

De Oergermaanse stam mann-, een menselijk wezen. Oudengels man, Oudnoords maðr, Gotisch manna, Duits Mann en Mensch, modern Engels man en Nederlands man en mens.

De betekenisvernauwing verdient een duidelijke toelichting. Het Oudengelse man duidde een persoon van ongeacht welk geslacht aan; de specifieke woorden voor een volwassen man of vrouw waren wer en wif. Wer leeft enkel nog voort in weerwolf (man-wolf). De moderne inperking van man tot uitsluitend volwassen mannen vond pas later plaats, en dat is geenszins wat de naam van de rune oorspronkelijk betekende.

Mannaz is derhalve de mensrune, niet de mannelijke rune. Hedendaagse runenboeken die haar koppelen aan Berkano als een mannelijk-vrouwelijke tegenstelling, projecteren een onderscheid dat het historische woord niet bevatte.

Elk gedicht noemt de dood

Dit is het opvallendste kenmerk van Mannaz, en het keert eensgezind terug in alle drie de bronnen, wat zeldzaam is.

De Oudengelse strofe opent hartelijk: de vreugdevolle mens is zijn verwanten dierbaar. Daarna slaat de toon om. Sceal þeah anra gehwylc oðrum swican: toch moet eenieder de ander verzaken. Niet per se verraden; swican betekent falen, in de steek laten, bezwijken. Iedereen zal iedereen ontvallen, simpelweg omdat iedereen sterft. Vervolgens volgt het christelijke kader: de Heer beschikt dat het arme vlees aan de aarde wordt toevertrouwd.

De Noorse strofe vat de kern samen in vier woorden: maðr er moldar auki, de mens is een vermeerdering van het stof. Wat je ook bent, je bent uiteindelijk waar de aarde meer van krijgt.

Het IJslandse gedicht plaatst dezelfde uitdrukking tussen twee andere kenningen in: Maðr er manns gaman (de mens is de vreugde van de mens), dan het stof, en tot slot skipa skreytir (de versierder van schepen).

Lees de IJslandse strofe op volgorde en er staat een volwaardige definitie van het menselijk bestaan: we zijn elkaars vreugde, we keren terug naar de aarde, en tussendoor maken we dingen mooi. Drie zinsdelen. Het is de beknoptste en krachtigste tekst in het gehele corpus van runengedichten.

De mens is een meervoud

Noch de Oudengelse noch de IJslandse strofe beschrijft een individu op zichzelf. Beide definiëren een persoon in verhouding tot anderen: dierbaar voor zijn verwanten, de vreugde van de mens.

Dat biedt een belangrijk tegenwicht tegen de moderne duiding van Mannaz als het geïsoleerde 'zelf'. In een samenleving waarin verwantschap iemands rechtspositie, bescherming en weergeld bepaalde, was een mens zonder verwanten nauwelijks een volwaardig persoon. De balling in de Gebo-strofe illustreert hetzelfde principe vanuit de omgekeerde situatie.

Mannaz representeert dus het zelf, maar het zelf als knooppunt in een netwerk in plaats van een eiland. Wanneer de rune verschijnt in een legging over identiteit, luidt de treffendste vraag meestal niet 'wie ben ik?', maar 'tussen wie bevind ik mij?'.

In inscripties

Als letter voor de klank m komt zij in het gehele inscriptiecorpus voor.

De rune behoort tevens tot de groep tekens die herhaald of gestapeld op bracteaten zijn aangetroffen, naast Tiwaz, Algiz en Sowilo, en vormt een aannemelijke lezing van diverse moeilijk leesbare tekens. Zoals gebruikelijk bij dergelijke reeksen zijn deze inscripties niet ontcijferd; het kan gaan om alfabetmagie, tellijsten of louter decoratie.

Het woord manna of verbuigingen daarvan komt in diverse teksten uit het Oudere Futhark in alledaags taalgebruik voor. Er is geen enkel historisch bewijs voor magisch gebruik van de losstaande rune als toverspreuk.

In de duiding, rechtop

Mannaz kent twee betekenislagen die verschillende kanten op wijzen; welke van toepassing is, blijkt doorgaans vanzelf uit de vraagstelling.

Als een persoon is zij de letterlijkste rune in de reeks. Zij duidt veelal op een specifiek individu in de situatie van de vraagsteller, en in een legging betekent zij dikwijls simpelweg: dit draait om iemand. Om wie het gaat, blijkt gewoonlijk uit de context.

Als de mensheid is het de rune van de gedeelde menselijke conditie: wat iedereen gemeen heeft, alledaagse menselijke beperkingen en het besef dat een probleem niet uniek is. Zij valt op haar plek bij vragen waarin de vraagsteller zichzelf tot uitzondering heeft verheven; Mannaz antwoordt doorgaans dat dit niet het geval is.

Zij omvat tevens het verstand en de typisch menselijke vermogens, zoals rede, taal en scheppingskracht. De IJslandse kenning skipa skreytir (versierder van schepen) staat voor vakmanschap en de menselijke neiging om ook het louter functionele te verfraaien.

Bovendien is de sterfelijkheid onlosmakelijk aanwezig, welkom of niet; alle drie de gedichten benadrukken dit. Mannaz rechtop is geen doodsvoorbode, maar een rune die een duidelijke tijdshorizon markeert. Bij vragen over hoelang iets kan worden uitgesteld, vormt die horizon doorgaans het antwoord.

In de duiding, omgekeerd

Mannaz heeft een heldere omkering.

Omgekeerd toont zij de mens die is afgesneden van het netwerk: isolatie, vervreemding en een persoon die zichzelf heeft afgezonderd of buitengesloten is. Gezien de wijze waarop de gedichten een mens definiëren, is dit een ingrijpende omkering.

Zij kan er ook op wijzen dat de specifieke persoon in de legging een bron van problemen blijkt te zijn: een vijand, een valse vriend of iemand wiens belangen botsen met wat de vraagsteller veronderstelt. Waar Mannaz rechtop betekent "dit draait om iemand", betekent zij omgekeerd dikwijls "en diegene staat niet aan jouw kant".

De derde duiding betreft zelfbedrog. Mannaz omgekeerd tekent vaak een vraagsteller die zichzelf in zijn eigen verhaal tot uitzondering heeft gemaakt, precies het denkpatroon dat de rechtopstaande rune ontkracht.

Moderne esoterische lagen

De bomen, het luchtelement en de toewijzing aan Heimdall stammen uit de twintigste-eeuwse herleving, voornamelijk van Thorsson en Aswynn. De koppeling met Heimdall leunt op het Eddagedicht Rígsþula, waarin een met hem geïdentificeerde figuur de drie standen van de mensheid verwekt. Dat is een authentieke historische tekst, maar hij noemt deze rune nergens.

De voorstelling van Mannaz als het mannelijke tegenwicht van Berkano is eveneens modern en steunt op het Engelse woord man in plaats van op de Germaanse stam waar het van afstamt.

Het Armanen-systeem van Guido von List bevat een Man-rune, een van de tekens die zijn volgelingen het intensiefst gebruikten. De variant met opgeheven armen werd in nazi-kringen ingezet als Lebensrune, naast Algiz. De vorm uit het Jongere Futhark (ᛘ) en Algiz (ᛉ) lijken qua uiterlijk zoveel op elkaar dat zij in die literatuur voortdurend door elkaar worden gehaald. Niets daarvan heeft enige epigrafische grondslag.

In combinatie met andere runen

Mannaz met Ehwaz (ᛖ) brengt de twee runen samen die hetzelfde basisframe delen; dit duidt op een concrete relatie tussen twee specifieke personen.

Mannaz met Wunjo (ᚹ) of Gebo (ᚷ) plaatst de persoon te midden van de zijnen: verbondenheid, wederkerige verplichtingen en een gezond functionerend sociaal netwerk.

Mannaz met Isa (ᛁ) roept zelfs in rechtopstaande positie het isolatiemotief op: een persoon die op afstand wordt gehouden.

Mannaz met Ansuz (ᚨ) vernauwt een boodschap tot een specifieke boodschapper; dit wijst doorgaans op de persoonlijke raad van iemand in het bijzonder in plaats van algemene informatie.

Mannaz met Dagaz (ᛞ) of Jera (ᛃ) plaatst een mensenleven tegenover een grotere cyclus; bij vragen over timing betekent dit meestal dat het geduld van de vraagsteller de beperkende factor is en niet de situatie zelf.