Mannaz

Kształt

Dwie pionowe laski połączone w górnej części kreskami, które krzyżują się między nimi. To w istocie Ehwaz (ᛖ), w której łączące linie przecinają się, zamiast schodzić w jednym punkcie; obie te runy stoją zresztą obok siebie w rzędzie.

Młodszy futhark całkowicie porzucił konstrukcję dwulaskową, przerysowując runę do postaci ᛘ: pojedynczego pnia z dwoma uniesionymi ramionami. Forma ta jest wizualnie bardzo bliska Algiz, a owo podobieństwo wywoływało niemałe zamieszanie w późniejszej tradycji rękopiśmiennej.

Nazwa

Pragermański pień mann-, oznaczający istotę ludzką. Od niego pochodzą staroangielskie man, staronordyckie maðr, gockie manna, niemieckie Mann i Mensch oraz nowożytne angielskie man.

To semantyczne zawężenie warto jasno naświetlić. W języku staroangielskim man oznaczało człowieka bez względu na płeć; słowami określającymi dorosłego mężczyznę lub kobietę były odpowiednio wer oraz wif. Słowo wer przetrwało do dziś jedynie w wyrazie werewolf (wilkołak, dosłownie «człowiek-wilk»). Współczesne ograniczenie angielskiego man wyłącznie do dorosłych mężczyzn dokonało się znacznie później i nie odpowiada pierwotnemu znaczeniu nazwy runy.

Mannaz jest zatem runą człowieka i ludzkości, a nie męskości. Współczesne podręczniki runiczne zestawiające ją z Berkano jako opozycję męsko-żeńską wprowadzają rozróżnienie, którego to słowo w starożytności nie niosło.

Wszystkie poematy wspominają o śmierci

To najbardziej uderzająca cecha Mannaz, a zarazem rzadki przypadek pełnej zgodności między wszystkimi trzema źródłami.

Staroangielska strofa zaczyna się ciepło: radosny człowiek jest drogi swym krewnym. Potem jednak następuje twardy zwrot. Sceal þeah anra gehwylc oðrum swican, czyli: każdy musi zawieść drugiego. Nie chodzi tu o zdradę w ścisłym sensie; swican oznacza zawieść, opuścić, ugiąć się. Każdy w końcu zawiedzie innych, ponieważ każdy umiera. Następnie pojawia się chrześcijańska rama: Pan postanawia oddać nędzne ciało ziemi.

Strofa norweska zamyka całą tę myśl w czterech słowach: maðr er moldar auki, człowiek jest pomnożeniem prochu. Czymkolwiek jesteś, ostatecznie staniesz się materią, której przybędzie w glebie.

Poemat islandzki umieszcza tę samą frazę pośród trzech swoich kenningów. Maðr er manns gaman, człowiek jest weselem człowieka. Potem proch. Na końcu skipa skreytir, czyli ten, który zdobi okręty.

Odczytana po kolei strofa islandzka tworzy pełną definicję ludzkiego losu: jesteśmy dla siebie nawzajem źródłem radości, zmierzamy do ziemi, a w czasie, który nam dano, tworzymy piękno. Trzy krótkie zdania. To najbardziej zwięzły i treściwy fragment w całym korpusie poezji runicznej.

Człowiek istnieje w relacji

Ani staroangielska, ani islandzka strofa nie opisuje wyizolowanej jednostki. Obie definiują osobę przez odniesienie do innych: jest ona droga krewnym, jest weselem drugiego człowieka.

Warto zestawić ten fakt ze współczesnym postrzeganiem Mannaz jako runy «własnego ja». W społeczeństwie, w którym pokrewieństwo decydowało o pozycji prawnej, ochronie i wartości główki (wergildu), człowiek pozbawiony rodu był zaledwie cieniem osoby. Wygnańcy ze strofy runy Gebo ukazują tę samą prawdę z przeciwnej perspektywy.

Mannaz reprezentuje więc jaźń, lecz jaźń będącą węzłem w sieci relacji, a nie samotną wyspą. Gdy pojawia się w rozkładzie dotyczącym tożsamości, właściwsze pytanie brzmi zazwyczaj: nie kim jestem, lecz pośród kogo się znajduję.

W inskrypcjach

Jako litera m znak ten występuje powszechnie w całym korpusie inskrypcyjnym.

Runa ta należy również do grupy znaków spotykanych w powtórzeniach lub spiętrzeniach na brakteatach, obok Tiwaz, Algiz i Sowilo, stanowiąc prawdopodobny odczyt kilku niejednoznacznych rytów. Jak zawsze w przypadku tego typu sekwencji, pozostają one nieodszyfrowane i mogły służyć magii alfabetycznej, rachunkom bądź celom czysto zdobniczym.

Słowo manna lub jego formy fleksyjne pojawia się w licznych tekstach Starszego futharku w zwykłym, codziennym użyciu językowym. Brak jest historycznych poświadczeń stosowania tej runy jako samodzielnego znaku magicznego.

W interpretacji: pozycja prosta

Mannaz ma dwa główne odczytania zmierzające w różnych kierunkach, a wybór właściwego wynika zazwyczaj wprost z postawionego pytania.

Jako osoba, jest najbardziej dosłowną runą w całym futharku. Często wskazuje na konkretnego człowieka w sytuacji pytającego, a w rozkładzie nierzadko oznacza po prostu: sprawa dotyczy określonej osoby. O kogo chodzi, wynika zazwyczaj z kontekstu.

Jako ludzkość, jest runą wspólnej kondycji: tego, co łączy wszystkich ludzi, zwyczajnych ludzkich ograniczeń oraz świadomości, że dany problem nie jest wyjątkowy. Sprawdza się doskonale w pytaniach, w których pytający uznał siebie za wyjątek od reguły. Mannaz zwykle odpowiada, że nim nie jest.

Obejmuje również inteligencję i specyficznie ludzkie zdolności: rozum, mowę, rzemiosło. Islandzkie określenie skipa skreytir, czyli ten, który zdobi okręty, symbolizuje kunszt oraz ludzką potrzebę upiększania tego, co ma charakter czysto użytkowy.

Motyw śmiertelności jest w niej obecny bez względu na to, czy pytający tego chce. Wszystkie trzy poematy mówią o tym wprost. Prosta Mannaz nie jest zwiastunem śmierci, lecz runą niosącą w sobie świadomość horyzontu. W pytaniach o to, jak długo można coś odkładać, ten właśnie horyzont stanowi zazwyczaj odpowiedź.

W interpretacji: pozycja odwrócona

Mannaz ulega jednoznacznemu odwróceniu.

Odwrócona oznacza osobę odciętą od sieci powiązań: izolację, wyobcowanie, człowieka, który odsunął się od innych lub został wykluczony. Biorąc pod uwagę definicję człowieka w poematach runicznych, jest to odwrócenie o dużej wadze, a nie drobna przeszkoda.

Oznacza także, że konkretna osoba w rozkładzie okazuje się źródłem problemu: wrogiem, fałszywym przyjacielem, kimś, czyje intencje rozmijają się z przypuszczeniami pytającego. Jeśli prosta Mannaz mówi «chodzi o pewną osobę», odwrócona często dopowiada «i nie stoi ona po twojej stronie».

Trzecim znaczeniem jest samooszukiwanie się. Odwrócona Mannaz nierzadko wskazuje na pytającego, który we własnym mniemaniu postawił się ponad ogólnymi zasadami, czemu prosta runa zdecydowanie się sprzeciwia.

Współczesne warstwy ezoteryczne

Przypisanie drzew, żywiołu powietrza oraz boga Heimdalla pochodzi z dwudziestowiecznego odrodzenia ezoterycznego, głównie z prac Thorssona i Aswynn. Powiązanie z Heimdallem opiera się na eddyckim poemacie Rígsþula, w którym postać z nim utożsamiana daje początek trzem stanom społecznym; jest to autentyczny tekst źródłowy, lecz nie wspomina on o samej runie.

Postrzeganie Mannaz jako męskiego odpowiednika Berkano jest koncepcją nowoczesną, wywiedzioną z angielskiego słowa man, a nie z pragermańskiego źródłosłowu.

Armaniczny system Guido von Lista zawiera runę Man, będącą jednym ze znaków najchętniej wykorzystywanych przez jego zwolenników; wariant z uniesionymi ramionami został w symbolice narodowosocjalistycznej przyjęty jako Lebensrune obok Algiz. Znak Młodszego futharku ᛘ oraz Algiz ᛉ są na tyle zbliżone kształtem, że w tej literaturze uległy zatarciu i pomieszaniu. Żadne z tych zastosowań nie ma oparcia w materiale epigraficznym.

W połączeniu z innymi runami

Mannaz z runą Ehwaz (ᛖ) zestawia dwa znaki o wspólnej ramie konstrukcyjnej i oznacza konkretną relację między dwojgiem określonych ludzi.

Mannaz z runą Wunjo (ᚹ) lub Gebo (ᚷ) umieszcza człowieka pośród swoich: wskazuje na wspólnotę, wzajemne zobowiązania oraz sprawnie działającą sieć powiązań.

Mannaz z runą Isa (ᛁ) niesie znaczenie izolacji nawet w pozycji prostej, wskazując na osobę odciętą od otoczenia.

Mannaz z runą Ansuz (ᚨ) zawęża przekaz do konkretnego posłańca i zazwyczaj oznacza osobistą radę danej osoby, a nie ogólne wiadomości.

Mannaz z runą Dagaz (ᛞ) lub Jera (ᛃ) zestawia ludzkie życie z większym cyklem, a w pytaniach o czas wskazuje na to, że czynnikiem ograniczającym jest cierpliwość pytającego, a nie sama sytuacja.