Ehwaz

De vorm

Twee verticale staven die nabij de top verbonden zijn door een paar schuine lijnen die in een flauwe punt samenkomen, waardoor het verbindende deel lijkt op een M met korte poten. De opbouw is nauw verwant aan Mannaz (ᛗ), die direct als volgende in de rij staat en hetzelfde tweestavige raamwerk gebruikt, al kruisen de verbindingslijnen elkaar daar in plaats van in een punt bijeen te komen.

Die directe nabijheid berust vermoedelijk niet op toeval. Paard en mens, opgebouwd uit dezelfde componenten, vlak naast elkaar in de reeks. Of de runensnijders dit bewust zo bedoeld hebben blijft onbekend; het patroon is onmiskenbaar aanwezig.

De naam

Oergermaans ehwaz, een paard, en een van de duidelijkste Indo-Europese verwanten in de gehele reeks: Latijn equus, Grieks hippos, Sanskriet aśva, Oudiers ech. Het woord is aanzienlijk ouder dan het Germaans zelf.

Het moderne Engelse horse en het Nederlandse ros stammen er niet van af; die woorden gaan terug op een afzonderlijke Germaanse wortel (hrussa) die de oudere term volledig verdrong. Oudengels eh is slechts gefossiliseerd overgeleverd, en de equus-taalfamilie bereikte het moderne Engels en Nederlands uitsluitend via latere Latijnse ontleningen (zoals equien of het Engelse equestrian), niet via rechtstreekse overerving.

De rune draagt dus de naam van een woord dat de moderne Germaanse talen grotendeels verloren zijn.

Het paard in de Germaanse cultuur

Paarden waren niet louter een vervoermiddel. Ze vormden een statussymbool van grote waarde en dienden als offerdieren.

Tacitus beschrijft hoe Germaanse stammen op openbare kosten witte paarden hielden die van elke arbeid waren vrijgesteld. Priesters en zelfs de stamkoning leidden voortekenen af uit hun gehinnik en gesnuif, en hechtten daaraan volgens hem meer gezag dan aan hun eigen oordeel. Paardengraven komen in de hele Germaanse wereld voor, waarbij dieren naast hooggeplaatste personen werden bijgezet. Het gebruik van blót met paardenoffers en het eten van paardenvlees is veelvuldig gedocumenteerd. De christelijke kerk vaardigde hier een specifiek verbod op uit, waardoor paardenvlees in grote delen van Noord-Europa taboe werd.

De broers Hengist en Horsa uit de tijd van de Grote Volksverhuizing, die in de Angelsaksische traditie gelden als de leiders van de overtocht naar Brittannië, dragen namen die hengst en paard betekenen. Tacitus vermeldt tevens de Alcis, een goddelijk broederpaar dat door de Naharvali werd vereerd, en het motief van goddelijke tweelingbroers te paard is wijdverbreid in de Indo-Europese godsdienst.

Al deze elementen kunnen ten grondslag liggen aan de betekenis van de rune, al ontbreekt elk expliciet historisch bewijs daarvoor.

Het enige overgeleverde gedicht

Ehwaz is een van de runen die vervielen in het Jongere Futhark, waardoor uitsluitend de Oudengelse strofe bewaard is gebleven.

Het is een strofe met een duidelijke maatschappelijke context. Het paard is een vreugde voor edelen in het bijzijn van krijgers, een ros trots op zijn hoeven, gevolgd door een veelzeggende passage: ðær him hæleþ ymb welege on wicgum wrixlaþ spræce, waar welgestelde helden te paard er woorden over wisselen. Mannen te paard die over paarden praten.

De strofe sluit af met een ingetogener beeld: And biþ unstyllum æfre frofur, en het is altijd een troost voor de rustelozen.

Die slotregel maakt het verschil. Alles wat eraan voorafgaat draait om vertoon en aanzien: het paard als bezit dat door andere rijken wordt bewonderd. De laatste zinsnede richt zich daarentegen op wat het dier daadwerkelijk betekent voor iemand die geen rust kan vinden. Het is de enige regel in de strofe die handelt over de relatie in plaats van het eigendom, en dat is de reden waarom Ehwaz geduid wordt als partnerschap en niet als bezit.

In inscripties

Als letter e komt het teken in het gehele inscriptiecorpus voor, zij het minder frequent dan de meer gangbare klinkers.

De runensteen van Möjbro uit Uppland (Zweden), gedateerd in de vijfde eeuw, verdient hier vermelding: hij toont een ruiter te paard met honden boven de inscriptie frawaradaz ana hahai slaginaz, gewoonlijk gelezen als "Frawaradaz, gedood op zijn paard" of "gevallen op het slagveld". Beeldtaal van het paard en een runengedenkteken komen hier op dezelfde steen samen.

Er is geen enkel geattesteerd bewijs dat deze rune als op zichzelf staande toverformule werd gebruikt.

Bij lezing, rechtop

Ehwaz staat voor partnerschap, met als kenmerkende eigenschap dat het om een werkrelatie gaat.

Waar Gebo draait om uitwisseling met een daaraan verbonden verplichting en Wunjo om vreugde binnen de eigen kring, vertegenwoordigt Ehwaz twee partijen die in dezelfde richting bewegen met een duidelijke taakverdeling. Een goed huwelijk, een zakelijk partnerschap, een samenwerking of een bondgenootschap. Het vertrouwen is niet sentimenteel van aard; het is het praktische vertrouwen waarbij elke partij erop rekent dat de ander zijn aandeel nakomt.

De rune wijst op een gestage in plaats van een snelle voortgang. Ruiter en paard bewegen in een tempo dat beiden kunnen volhouden, en Ehwaz duidt in een legging doorgaans op betrouwbare in plaats van spectaculaire vooruitgang.

Een letterlijke duiding van reizen is eveneens mogelijk, al heeft Raidho directer betrekking op de tocht zelf. Het wezenlijke onderscheid is dat Raidho de rit is en Ehwaz het paard: het middel en de verstandhouding ermee.

Ook de slotregel van het gedicht blijft van praktische waarde. Ehwaz markeert dikwijls datgene of degene die rust brengt bij een rusteloze vraagsteller. Niet de definitieve oplossing van het probleem, maar datgene wat het draaglijk maakt om door te gaan.

Bij lezing, omgekeerd

Ehwaz kan omkeren.

Omgekeerd toont de rune een partnerschap dat uit de pas loopt: twee partijen die elk een andere kant op trekken, een relatie waarin de taakverdeling is ingestort of vertrouwen dat is geschaad. Verraad is de extreme variant en vaak te zwaar aangezet; de meer gangbare duiding is een fundamentele wanverhouding tussen twee mensen die niet langer met dezelfde snelheid naar hetzelfde doel bewegen.

Een specifieke omgekeerde duiding die aandacht verdient, is wanneer de ene partij de andere moet dragen. Het Noorse gedicht voor Raidho stelt dat rijden het slechtste is voor paarden, en een omgekeerde Ehwaz markeert dikwijls het moment waarop iemand beseft wie van beiden hij al die tijd is geweest.

Het kan tevens wijzen op rusteloosheid zonder enig uitzicht op verlichting, waardoor de troost uit de slotregel van het gedicht wegvalt.

Moderne esoterische lagen

De toekenning van eik en es, het aarde-element en de verwijzingen naar goden stammen uit de twintigste-eeuwse herleving, voornamelijk van Thorsson en Aswynn. Het verband met de Alcis en de goddelijke tweeling is een wetenschappelijke observatie over de Indo-Europese godsdienst die door hedendaagse runenauteurs aan deze rune is gekoppeld; voor de rune zelf is dit historisch niet overgeleverd.

De interpretatie van Ehwaz als voertuig voor sjamanistische reizen, soms gekoppeld aan Odins achtbenige paard Sleipnir, is volkomen modern. Sleipnir behoort tot de authentieke Noorse mythologie; de koppeling met deze letter ontbeert echter elke historische grond.

Het Armanen-stelsel van Guido von List kent geen Ehwaz, aangezien dit gebaseerd is op de zestienletterige reeks waaruit het teken al in de vroege middeleeuwen was verdwenen.

In combinatie met andere runen

Ehwaz met Mannaz (ᛗ) verenigt de twee runen die hetzelfde basisraamwerk delen; dit duidt op een concrete, persoonlijke relatie tussen twee mensen in plaats van een algemene verhouding.

Ehwaz met Raidho (ᚱ) brengt het paard en de rit samen, wat er meestal op wijst dat een reis gezamenlijk in partnerschap wordt afgelegd.

Ehwaz met Gebo (ᚷ) staat voor partnerschap met een duidelijke verplichting, vaak van formele aard: een huwelijk, een contract of een bindende overeenkomst.

Ehwaz met Isa (ᛁ) toont een partnerschap dat tot stilstand is gekomen, wat bij deze rune nagenoeg gelijkstaat aan mislukking.

Ehwaz met Wunjo (ᚹ) of Othala (ᛟ) plaatst de samenwerking binnen de huiselijke kring en duidt op familie in de praktische zin van mensen met wie men daadwerkelijk samenleeft en werkt.